- Artıq İrəvan başa düşür ki, sülh alternativsizdir
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Dublində səsləndirdiyi fikirlər İrəvanın dəyişən geosiyasi reallıqları getdikcə daha açıq şəkildə qəbul etdiyini göstərir. Onun Ermənistanın təhlükəsizliyinin yeganə real və etibarlı təminatının sülh olduğunu bildirməsi əvvəlki təhlükəsizlik strategiyasının özünü doğrultmadığının siyasi etirafıdır.
Paşinyan Beynəlxalq və Avropa Münasibətləri İnstitutunda ekspertlərlə görüşü zamanı bildirib ki, hüquqi baxımdan Ermənistanın təhlükəsizliyinin təminatçısı Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) olsa da, təşkilat 2022-ci ildə İrəvanın müraciətlərinə və üzərinə götürdüyü öhdəliklərə uyğun reaksiya verməyib. Bu səbəbdən Ermənistanın əvvəlki təhlükəsizlik təsəvvürləri sarsılıb.
Baş nazir Azərbaycanla sülhün möhkəmləndirilməsini, ikitərəfli ticarətin başlanmasını və TRIPP layihəsinin reallaşdırılmasını ölkəsinin əsas prioritetləri sırasında göstərib.
Bu açıqlamalar Ermənistanın təhlükəsizlik siyasətində ciddi dəyişiklikdən xəbər verir. İrəvan anlayır ki, Cənubi Qafqazda yeni reallıqlar fonunda təhlükəsizliyi yalnız xarici hərbi-siyasi himayəçilik hesabına təmin etmək mümkün deyil. Bunun üçün qonşularla münasibətlərin normallaşdırılması, sərhədlərin toxunulmazlığının qəbul edilməsi və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir.
KTMT-dən narazılıq isə Ermənistanın bütün təhlükəsizlik problemlərinin həll edilməsi demək deyil. Əksinə, köhnə təminat mexanizminin zəifləməsi İrəvanı yeni təhlükəsizlik modeli qurmağa məcbur edir. Bu modeldə ordu quruculuğu, beynəlxalq tərəfdaşlıqlar, iqtisadi dayanıqlılıq və qonşularla münasibətlərin normallaşdırılması əsas istiqamətlərdir.
Paşinyanın çıxışında diqqət çəkən digər mühüm məqam Azərbaycanla münasibətlərdir. Uzun illər davam edən qarşıdurma Ermənistanın iqtisadi inkişafına, regional kommunikasiyalara və beynəlxalq layihələrdə iştirakına ciddi maneələr yaradıb.
Baş nazirin sözlərinə görə, əvvəlki illərdə itkilərlə müşayiət olunan münaqişə mühitindən fərqli olaraq, son iki ildə tərəflər arasında ölüm halları qeydə alınmayıb. O, bunu sülhün artıq praktiki nəticələr verməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirib.
Bu, sülhün yalnız siyasi razılaşma deyil, insanların təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edən amil olduğunu göstərir. Azərbaycan üçün də postmünaqişə dövründə əsas prioritetlərdən biri suverenlik və ərazi bütövlüyünə hörmət əsasında regional əməkdaşlığın formalaşdırılmasıdır.
Lakin davamlı sülh üçün bəyanatlar kifayət deyil. Hüquqi öhdəliklər, qarşılıqlı etimad, sərhədlərin delimitasiyası və kommunikasiya xətlərinin açılması real nəticələrlə müşayiət olunmalıdır.
Paşinyanın çıxışında xüsusi yer tutan TRIPP layihəsi də bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu Azərbaycanla Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı üçün yeni perspektivlər yaradır.
Noyabrın 12-də İlham Əliyev və Nikol Paşinyanın Dublində keçirilən görüşündə TRIPP-in dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərinin planlaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası, ticarət əlaqələri və tranzit imkanları müzakirə olunub.
Ermənistan tərəfinin açıqlamasına görə, 2025-ci ilin noyabrından etibarən Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana ümumilikdə 105 min ton yük daşınıb. Bu fakt iqtisadi əlaqələrin artıq praktik müstəviyə keçdiyini göstərir.
Burada Azərbaycanın mövqeyi baxımından əsas prinsip suverenlik və yurisdiksiyaya hörmətdir. Kommunikasiyaların açılması dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və qanunları əsasında həyata keçirilməlidir. TRIPP-in reallaşması Ermənistan üçün də regional bazarlara çıxışın asanlaşması, tranzit potensialının artması və yeni iqtisadi imkanlar deməkdir.
Paşinyanın bəyanatlarını daha geniş geosiyasi proseslərdən də ayrı qiymətləndirmək olmaz. Rusiya ilə münasibətlərdə yaranan problemlər, KTMT-yə inamın azalması və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi Ermənistanın xarici siyasətini şaxələndirmək cəhdlərini göstərir.
Noyabrın 12-də Dublində keçirilən görüşdə Avropa İttifaqı və bir sıra Avropa dövlətlərinin nümayəndələri Ermənistanın suverenliyinə, müstəqilliyinə və regional sabitliyinə dəstək ifadə ediblər. İrəvanın ticarət və enerji sahələrində tərəfdaşlarını şaxələndirmək niyyəti də vurğulanıb.
Ancaq Qərblə əməkdaşlığın genişləndirilməsi özlüyündə təhlükəsizlik zəmanəti deyil. Ermənistanın bir təhlükəsizlik mərkəzindən uzaqlaşaraq digərinin himayəsinə keçməsi də mövcud problemləri tam həll etməyəcək. Uzunmüddətli sabitlik üçün əsas şərt qonşularla münasibətlərin normallaşdırılması və regional əməkdaşlığın inkişafıdır.
Bununla yanaşı, sülh prosesinin qarşısında hələ də mühüm məsələlər qalır. Sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, kommunikasiya xətlərinin açılması, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və sülh sazişinin hüquqi baxımdan yekunlaşdırılması konkret addımlar tələb edir. Revanşist ritorikadan uzaqlaşmaq və cəmiyyətlərdə əməkdaşlıq mühitini gücləndirmək də davamlı sülh üçün vacibdir.
Paşinyanın Dublindəki açıqlamalarının əsas siyasi mesajı Ermənistanın gələcək təhlükəsizliyini hərbi ittifaqlardan daha çox Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması və sülhün möhkəmləndirilməsi ilə əlaqələndirməsidir.
Beləliklə, Azərbaycanla sülh Ermənistan üçün siyasi seçimdən daha çox strateji zərurətə çevrilir. İndi əsas məsələ bu yanaşmanın bəyanat səviyyəsindən çıxaraq hüquqi və praktiki nəticələrlə möhkəmləndirilməsidir. Cənubi Qafqazda davamlı sülhün gələcəyi də məhz bundan asılı olacaq.
