- "Rusiya TDT-yə üzv olsa, təşkilatın mahiyyətini dəyişməyə çalışacaq”
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Rusiyanı Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) dəvət etmək təklifi beynəlxalq siyasi gündəmdə diqqət çəkən hadisələrdən birinə çevrilib. Prezident bu təşəbbüslə Ankarada keçirilən TDT-nin XIII Zirvə Görüşündə çıxış edib. O, Rusiyanın təşkilatın “TDT+” formatına qoşulmasını və ya müşahidəçi statusu almasını təklif edib. Qazaxıstan liderinin fikrincə, Moskvanın təşkilatın fəaliyyətinə cəlb olunması TDT-nin beynəlxalq nüfuzunun yüksəlməsinə xidmət edə bilər.
Kreml Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) fəaliyyətində iştirakını təbii hesab etsə də, Moskvaya bununla bağlı hələlik rəsmi dəvət göndərilmədiyini açıqlayıb. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov bu barədə Rusiya mediasına açıqlamasında bildirib. Moskva öz mövqeyini Rusiyada yaşayan türk xalqlarının tarixi və etnik bağları ilə əsaslandırıb. Peskovun sözlərinə görə, Rusiyanın türk dünyası ilə tarixi və mədəni əlaqələri nəzərə alındıqda, ölkənin TDT-nin fəaliyyətində iştirakı təbii olardı.
Politoloq Oqtay Qasımov Sherg.az-a açıqlamasında bir neçə ay əvvəl Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun da bu məsələyə bənzər mövqe sərgilədiyini xatırladıb. Onun sözlərinə görə, Lavrov Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətini diqqətlə izlədiyini və gələcəkdə hansısa formada bu qurumla əməkdaşlıq edə biləcəyini istisna etməyib:
“Həmin açıqlamadan belə qənaətə gəlmək olardı ki, Moskva təşkilatın fəaliyyətinə maraq göstərir və onunla münasibətlərin inkişaf etdirilməsi imkanlarını nəzərdən keçirir. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskovun son açıqlamasına gəlincə, burada bir neçə gün əvvəl Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Ankarada keçirilən TDT-nin Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi təklifi də nəzərə almaq lazımdır.
Tokayevin təşəbbüsündə iki mühüm məqam diqqət çəkirdi: ilk növbədə, Türk Dövlətləri Təşkilatının hərbi bloka çevrilməməsi, digər tərəfdən isə Rusiyanın bu qurumda müəyyən statusla təmsil olunması. Təbii ki, bu, hələlik bir təklifdir və Qazaxıstan Prezidentinin mövqeyini müəyyən mənada anlamaq mümkündür.
Belə ki, Qazaxıstan Rusiya ilə kifayət qədər uzun sərhədə malikdir. Bu, iki ölkə arasında dünyanın ən uzun quru sərhədlərindən biridir və təxminən 7 min kilometrə yaxındır. Eyni zamanda, Qazaxıstanla Rusiya arasında geniş iqtisadi və ticarət əlaqələri mövcuddur. Qazaxıstanda kifayət qədər böyük rusdilli əhali yaşayır. Bundan əlavə, Astana Moskva ilə müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq edir. Bütün bu amillər Qazaxıstanın Rusiya ilə münasibətlərdə ehtiyatlı və balanslı mövqe tutmasını şərtləndirən əsas məqamlardandır”.
Politoloq hesab edir ki, son illərdə Mərkəzi Asiyaya, o cümlədən Qazaxıstana dünya güclərinin marağı əhəmiyyətli dərəcədə artıb:
“Ənənəvi olaraq, son 150 il ərzində bu regionda dominant mövqeyi Rusiya tutub. Son 35 ildə isə bu prosesə Çin də qoşulub. Pekin həm Mərkəzi Asiya ölkələrində, həm də bilavasitə Qazaxıstanda böyük həcmli investisiya layihələri həyata keçirir. Bununla yanaşı, son illərdə Avropa İttifaqının və ABŞ-ın da regiona marağı xeyli güclənib. G5 formatında keçirilən görüşlər də bu marağın göstəricilərindən biridir. Yaponiya və Cənubi Koreya da Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini genişləndirməyə çalışır.
Beləliklə, hazırda regionda böyük güclər arasında rəqabət müşahidə olunur. Bu şəraitdə Mərkəzi Asiya ölkələri elə siyasət yürütməlidirlər ki, həmin rəqabətin mənfi təsirlərini minimuma endirsin, eyni zamanda, yaranmış imkanlardan maksimum faydalansınlar. Əsas məqsəd regionun böyük güclərin geosiyasi qarşıdurma və rəqabət meydanına çevrilməsinin qarşısını almaq olmalıdır.
Bununla yanaşı, Türk Dövlətləri Təşkilatının mahiyyətini də nəzərə almaq lazımdır. Bu qurum tamamilə fərqli siyasi və mədəni əsaslar üzərində formalaşıb. Burada söhbət sadəcə türkdilli xalqların deyil, məhz türk dövlətlərinin birliyindən gedir. Əvvəllər bu fərqə bəlkə də o qədər diqqət yetirilmirdi. Lakin bu gün təşkilatın əsasını qoyan və onun üzvü olan dövlətlərin hər birində dövlət quruculuğunda aparıcı rola malik əsas etnos türk xalqıdır.
Bu baxımdan, təşkilatda üzvlük və müşahidəçi statusu ilə bağlı müəyyən meyarlar mövcuddur. Hazırda müşahidəçi statusunda Türkmənistan, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti və Macarıstan təmsil olunur. Bu ölkələrin hər birində türk kimliyi və ya türk etnosu dövlətçilik və ictimai-siyasi həyat baxımından mühüm yer tutur.
Rusiyaya gəldikdə isə, ölkənin təxminən 150 milyon əhalisinin 10 faizini türk xalqlarının nümayəndələri təşkil edir. Lakin məsələyə yalnız bu meyar əsasında yanaşsaq, o zaman başqa ölkələrin də təşkilata cəlb olunması məsələsi gündəmə gələ bilər. Məsələn, İranda da çoxsaylı türk əhali yaşayır və zaman-zaman bu ölkənin TDT-də iştirakı ilə bağlı fikirlər səsləndirilir. Eyni zamanda, Çində milyonlarla uyğur yaşayır. Bu məntiqlə yanaşsaq, Çinlə bağlı da analoji sual ortaya çıxar: onda Çin də təşkilata üzv olmalıdırmı? Deməli, TDT-yə üzvlük məsələsini yalnız hər hansı ölkədə türk xalqlarının yaşaması ilə əsaslandırmaq düzgün yanaşma olmaz”.
O. Qasımov qeyd edib ki, bu cür yanaşma Türk Dövlətləri Təşkilatının mahiyyətinin ciddi şəkildə dəyişməsinə gətirib çıxara bilər. O, Rusiyanın bu platformada təmsil olunmaqda maraqlı olduğunu bildirib:
“Moskva Türk dünyası ölkələri arasında inteqrasiyanın gücləndiyini, Türk Dövlətləri Təşkilatının isə regional və qlobal proseslərdə getdikcə daha fəal rol oynadığını müşahidə edir. Bu baxımdan, Rusiya indidən həmin inteqrasiya prosesinə müəyyən formada təsir göstərmək və onu öz maraqları çərçivəsində yönləndirmək niyyətində ola bilər. Eyni yanaşmanı Çin və digər böyük güclərin mövqeyinə münasibətdə də nəzərə almaq mümkündür.
Digər tərəfdən, Rusiya ilə türk dövlətləri arasında ikitərəfli münasibətlər kifayət qədər geniş və normal səviyyədədir. Qazaxıstan və Qırğızıstan kimi ölkələr Rusiya ilə həm Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı, həm də Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsində əməkdaşlıq edirlər. Azərbaycan da daxil olmaqla, digər türk respublikaları isə MDB platforması vasitəsilə Moskva ilə əlaqələrini davam etdirirlər.
Rusiya ilə əməkdaşlıq üçün artıq kifayət qədər institusional platformalar mövcuddur. Bundan əlavə, BRICS və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi beynəlxalq formatlar da var. Həmin qurumlarda Rusiya və türk dövlətləri müxtəlif statuslarda təmsil olunur, bir sıra istiqamətlər üzrə əməkdaşlıq edirlər.
Bu baxımdan, Rusiyanın və ya başqa bir böyük dövlətin Türk Dövlətləri Təşkilatında üzv statusunda təmsil olunmasını türk dövlətlərinin maraqları baxımından məqsədəuyğun hesab etmirəm. Çünki Rusiya təşkilata üzv olacağı və qərarların qəbulunda səsvermə hüququ əldə edəcəyi təqdirdə, onun mahiyyətinə təsir göstərməyə, fəaliyyət istiqamətlərini dəyişdirməyə və qurumu öz maraqlarına uyğun formata yönəltməyə çalışa bilər. Təşkilatın qərarlarına təsir göstərmək və onun fəaliyyətini müəyyən mənada nəzarətdə saxlamaq cəhdləri də istisna deyil.
Ona görə də hesab edirəm ki, Tokayevin təklifi müzakirə oluna bilər, lakin onun yaxın perspektivdə reallaşması real görünmür. Doğrudur, zaman-zaman bu istiqamətdə müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Ancaq Rusiyanın hazırkı vəziyyəti, ölkədəki ictimai-siyasi mühit və mövcud ideoloji yanaşmalar Moskvanın Türk Dövlətləri Təşkilatında bərabərhüquqlu və konstruktiv tərəfdaş kimi fəaliyyət göstərə biləcəyi ilə bağlı müəyyən suallar doğurur.
Bu səbəbdən Rusiyanın yaxın perspektivdə TDT-yə üzv olması və ya xüsusi statusla təşkilatda təmsil olunması ehtimalını real hesab etmirəm”.
5 diqqətçəkən başlıq
1. “Rusiya TDT-yə üzv olsa, təşkilatın mahiyyətini dəyişməyə çalışacaq” – Oqtay Qasımov
2. “TDT böyük güclərin təsir platformasına çevrilməməlidir” – Politoloqdan Tokayevin təklifinə münasibət
3. “Moskva Türk dünyasının inteqrasiyasına təsir göstərmək istəyir” – Oqtay Qasımov
4. “Rusiyanın TDT-də təmsil olunması türk dövlətlərinin maraqlarına uyğun deyil”
5. “TDT-nin qərarlarına təsir göstərmək cəhdləri istisna deyil” – Oqtay Qasımov
Mənim seçimim: 1-ci başlıq. Çünki politoloqun əsas narahatlığını və müsahibənin başlıca mesajını birbaşa ifadə edir.
