- Vensin İran daxilində fikir ayrılıqlarına diqqət çəkməsi ABŞ-nin yalnız xarici deyil, daxili siyasi dinamikanı da yaxından izlədiyini göstərir
ABŞ-İran münasibətlərində növbəti mərhələnin necə formalaşacağı ilə bağlı qeyri-müəyyənlik davam etdiyi bir vaxtda, Vaşinqtondan verilən son mesajlar diqqət çəkir. ABŞ-nin vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin “bütün kozurlar bizim əlimizdədir” bəyanatı göstərir ki, Ağ Ev İranla aparılan danışıqlara güc mövqeyindən yanaşmağa çalışır.
Bu açıqlama həm diplomatik prosesin gələcək taleyi, həm də Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik balansının necə dəyişəcəyi ilə bağlı yeni müzakirələrə yol açıb.
Vensin açıqlamaları ABŞ administrasiyasının İran siyasətində “təzyiq və diplomatiya” modelini paralel şəkildə tətbiq etdiyini nümayiş etdirir. Vaşinqton bir tərəfdən danışıqlar masasını açıq saxlayır, digər tərəfdən isə hərbi və iqtisadi üstünlüyünü ön plana çıxararaq Tehrana güzəştə getmək üçün təzyiq göstərir. Bu yanaşma əslində Donald Tramp dövründə formalaşan “maksimum təzyiq” strategiyasının yenilənmiş forması kimi qiymətləndirilməlidir.
ABŞ rəsmisinin İranın nüvə proqramının və hərbi imkanlarının zəiflədildiyini vurğulaması da təsadüfi deyil. Vaşinqton bununla həm beynəlxalq ictimaiyyətə, həm də İran daxilindəki siyasi qruplara mesaj verir ki, Tehran əvvəlki danışıqlardakı qədər güclü mövqedə deyil. Bu isə ABŞ-nin gələcək razılaşma şərtlərini daha sərt müəyyənləşdirmək niyyətindən xəbər verir.
Digər tərəfdən, Vensin İran daxilində fikir ayrılıqlarına diqqət çəkməsi ABŞ-nin yalnız xarici deyil, daxili siyasi dinamikanı da yaxından izlədiyini göstərir. Vaşinqton hesab edir ki, iqtisadi sanksiyalar və regional təzyiqlər İran daxilində daha praqmatik qüvvələrin mövqeyini gücləndirəcək. Lakin İranın siyasi sistemi nəzərə alınarsa, sərt xətti müdafiə edən dairələrin təsiri hələ də kifayət qədər böyükdür və bu, danışıqların nəticəsini mürəkkəbləşdirən əsas amillərdən biri olaraq qalır.
Regional təhlükəsizlik baxımından isə danışıqların uğuru Yaxın Şərqdə gərginliyin azalmasına, enerji bazarlarında sabitliyin qorunmasına və Hörmüz boğazı ətrafında risklərin minimuma enməsinə səbəb ola bilər. Əks halda, tərəflər arasında qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi neft qiymətlərinə, beynəlxalq ticarət marşrutlarına və regionun ümumi təhlükəsizlik arxitekturasına ciddi təsir göstərəcək.
Nəticə etibarilə, ABŞ-nin son açıqlamaları Vaşinqtonun özünü danışıqlar prosesində üstün tərəf kimi təqdim etməyə çalışdığını göstərir. Ancaq İranın hansı addımları atacağı, xüsusilə nüvə proqramı və regional siyasəti ilə bağlı hansı güzəştlərə hazır olacağı qarşıdakı dövrdə prosesin əsas müəyyənedici faktoru olacaq. ABŞ “kozurların öz əlində olduğunu” bəyan etsə də, yekun nəticəni tərəflərin real siyasi iradəsi müəyyənləşdirəcək.
