İranda iqtisadi vəziyyətin ağırlaşması artıq ölkə rəhbərliyinin açıq etirafları ilə də gündəmə gəlir. İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın ölkənin neft sata bilmədiyini, gəlirlərinin azaldığını, zavodların bağlandığını və vergi daxilolmalarının belə zəiflədiyini bildirməsi iqtisadi böhranın sistemli xarakter aldığını göstərir.
Pezeşkianın açıqlamasında diqqət çəkən əsas məqam ölkənin xarici valyuta əldə etmək imkanlarının məhdudlaşmasıdır. İran iqtisadiyyatında neft gəlirləri dövlət büdcəsi və valyuta təminatı baxımından mühüm rol oynayır. Bu gəlirlərin azalması təkcə büdcə kəsirini artırmır, həm də idxalın maliyyələşdirilməsini, milli valyutanın sabitliyini və dövlətin iqtisadi öhdəliklərini yerinə yetirmək imkanlarını çətinləşdirir.
Prezidentin “zavodlarımız bağlanıb” deməsi isə problemin yalnız dövlət maliyyəsi ilə məhdudlaşmadığını göstərir. İstehsalın zəifləməsi iqtisadi aktivliyin azalmasına, iş yerlərinin itirilməsinə və əhalinin gəlirlərinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, müəssisələrin fəaliyyətinin zəifləməsi dövlətin vergi bazasını da daraldır. Beləliklə, iqtisadi böhran bir-birini gücləndirən bir neçə proses yaradır: gəlirlərin azalması istehsala təzyiq edir, istehsalın zəifləməsi vergi daxilolmalarını azaldır, büdcə imkanlarının məhdudlaşması isə iqtisadi problemlərin aradan qaldırılmasını daha da çətinləşdirir.
Bu vəziyyətin sosial nəticəsi də Pezeşkianın açıqlamasında birbaşa ifadə olunur. Prezidentin sözlərinə görə, insanların küçələrə çıxaraq etiraz etməsinin əsas səbəblərindən biri iqtisadi çətinliklərdir. Bu baxımdan etirazlar yalnız ayrı-ayrı qiymət artımlarına və ya müəyyən iqtisadi qərarlara reaksiyadan ibarət deyil. Uzunmüddətli iqtisadi problemlərin sosial narazılıqla birləşməsi hökumət üçün daha ciddi siyasi risk yaradır.
İran hakimiyyəti üçün əsas problem iqtisadi böhranın idarə olunması ilə yanaşı, əhalinin sosial narazılığının genişlənməsinin qarşısını almaqdır. Gəlirlərin azalması, istehsalın zəifləməsi və büdcə imkanlarının məhdudlaşması fonunda hökumətin əhalinin sosial tələblərinə cavab vermək imkanları da azalır. Bu isə iqtisadi və siyasi problemlərin bir-birini qarşılıqlı şəkildə gücləndirməsi riskini artırır.
Pezeşkianın açıqlaması bu baxımdan mühüm siyasi siqnal da hesab oluna bilər. Dövlət başçısının iqtisadi problemləri açıq şəkildə dilə gətirməsi vəziyyətin hakimiyyət tərəfindən də ciddi qəbul edildiyini göstərir. Eyni zamanda, bu cür açıqlamalar hökumətin qarşılaşdığı problemlərin miqyasını ictimaiyyətə çatdırmaq və narazılığın səbəblərini iqtisadi reallıqlarla izah etmək cəhdi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, İranın qarşılaşdığı problem sadəcə pul çatışmazlığı deyil. Söhbət dövlət gəlirlərinin, istehsalın, məşğulluğun və vergi bazasının eyni vaxtda təzyiq altında qalmasından gedir. Əgər bu proses davam edərsə, iqtisadi böhran sosial narazılığı, sosial narazılıq isə siyasi təzyiqi daha da gücləndirə bilər. Buna görə də Pezeşkianın “artıq pulumuz yoxdur” açıqlaması İran hakimiyyətinin qarşısında duran daha geniş siyasi və sosial problemin göstəricisi kimi diqqət çəkir.