İnsanın daxili aləmi köpüklənən çaya bənzəyir. Çay sıx yerlərdən keçəndə guruldayır, qayalara toxunduqca səsi uzaqlara yayılır. Lakin dərinləşdikcə onun gurultusu səngiyir. Axın sakitləşir və dərinlik öz müdrik sükutunu qoruyur. İnsan təfəkkürünün inkişafı da bu təbii qanunun başqa bir təzahürüdür.
Həyatın sürəti artdıqca söz də çoxalır. Hər gün saysız-hesabsız fikirlər eşidir, oxuyur və paylaşırıq. Bəzən elə təsəvvür yaranır ki, çox danışmaq düşüncənin zənginliyidir. Halbuki sözün dəyəri onun çoxluğunda deyil, daşıdığı mənadadır. Daxildə aydınlıq olduqca ifadə də sadələşir; fikir durulduqca söz öz təbii ölçüsünü tapır.
Kamilləşən ağıl hər suala cavab verməyin, hər mübahisəyə qoşulmağın və hər fikri mütləq səsləndirməyin zəruri olmadığını anlayır. Çünki həqiqət həmişə gur səsdə görünmür. Bəzən ən dərin düşüncə deyilənlərdə yox, deyilməyənlərdə yaşayır. Sükut da bir dildir; onu yalnız dinləməyi bacaranlar eşidə bilir.
İnsan zaman keçdikcə anlayır ki, müdriklik hər şeyi bilməkdən çox, nəyin həqiqətən dəyərli olduğunu seçə bilməkdir. Zehnin kamilliyi məlumatın çoxluğu ilə deyil, düşüncənin saflığı ilə ölçülür. Lazımsız yükdən azad olan təfəkkür hər sözə daha böyük məna, hər cümləyə daha böyük məsuliyyət qazandırır.
Söz ruhun nəfəsidir. Hər nəfəs kimi onun da öz ritmi və ölçüsü var. Ölçüsüz işlədilən söz təsirini itirir, düşünülərək deyilən kəlmə isə zamanın yaddaşında iz qoyur. Elə buna görə də bəzən bir cümlə uzun nitqdən, bir baxış isə saysız sözlərdən daha çox həqiqəti ifadə edə bilir.
Bəlkə də insanın kamilliyi danışdıqlarının çoxluğu ilə deyil, susduğu məqamların mənası ilə görünür. Çünki dərinlik özünü səs-küylə tanıtmır. Günəş doğarkən səs salmır, toxum cücərərkən gurultu yaratmır, kainatın ən böyük qanunları isə səssiz işləyir. Həqiqi güc özünü nümayiş etdirməyə ehtiyac duymur.
Ağıl kamilləşdikcə söz azalır. Amma azalan yalnız sözlərin sayı olur; onların çəkisi, mənası və təsiri isə qat-qat artır.
Famil Məmmədov
