Əlövsət Allahverdiyev: Sıx məskunlaşmış ərazilərə zərbələr hüquqi məsuliyyət doğura bilər
İran, İsrail və ABŞ arasında artan hərbi hücumlar Yaxın Şərqdə vəziyyəti xeyli gərginləşdirib. Bunun ən ağır nəticələrindən biri Livanda müşahidə olunur. Davam edən hərbi əməliyyatlar və xüsusilə sıx məskunlaşmış ərazilərə endirilən zərbələr nəticəsində ölkədə humanitar vəziyyət sürətlə pisləşir, yüz minlərlə insan evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalır.
BMT-nin humanitar agentlikləri bildirib ki, Livanda məcburi köçkünlərin sayı kəskin şəkildə artaraq artıq yüz minlərlə insanı əhatə edir. Sığınacaqların dolması, məktəblərin müvəqqəti yaşayış mərkəzlərinə çevrilməsi və minlərlə uşağın təhsildən kənarda qalması vəziyyətin miqyasını daha aydın göstərir. Humanitar təşkilatlar ehtiyacların mövcud imkanları sürətlə üstələdiyini bildirir.
Bu fonunda beynəlxalq humanitar hüquq normalarının tətbiqi, mülki əhalinin qorunması və BMT-nin mövcud mexanizmlərinin effektivliyi məsələsi yenidən gündəmə gəlir. Ekspertlərin fikrincə, regionda davam edən qarşıdurma yalnız lokal hərbi əməliyyat deyil, həm də daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsidir. Onu d deyək ki, İsrailin Livana qarşı hərbi aktivliyi həm “Hizbullah”ın hərbi potensialını zəiflətməyə, həm də İranın regiondakı təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş daha geniş strategiyanın elementi kimi dəyərləndirilir.
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert Əlövsət Allahverdiyev “Sherg.az”a bildirib ki, Livanda sıx məskunlaşmış ərazilərə hücumlar və bunun nəticəsində yüz minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrilməsi beynəlxalq humanitar hüquq baxımından ciddi hüquqi qiymətləndirmə tələb edən hallardır:
"Silahlı münaqişələr zamanı tətbiq olunan əsas hüquqi çərçivə 1949-cu il Cenevrə Konvensiyaları və onların əlavə protokollarıdır. Bu sənədlər münaqişə tərəflərinə mülki əhalini qorumaq, mülki obyektləri hərbi hədəflərdən ayırmaq və hərbi əməliyyatlar zamanı proporsionallıq prinsipinə əməl etmək öhdəliyi qoyur. Beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərindən biri fərqləndirmə (distinction) prinsipidir. Bu prinsipə görə münaqişə tərəfləri hər zaman mülki şəxslərlə döyüşçülər və mülki obyektlərlə hərbi hədəflər arasında fərq qoymalıdır. Sıx məskunlaşmış yaşayış məntəqələrinə qeyri-seçici hücumlar həyata keçirilməsi və ya mülki infrastruktura zərbə endirilməsi bu prinsipin pozulması kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər hücumlar mülki əhali arasında böyük itkilərə səbəb olursa və bu itkilər əldə ediləcək hərbi üstünlüklə müqayisədə həddindən artıqdırsa, belə hallarda proporsionallıq prinsipinin pozulması barədə hüquqi müzakirələr yaranır".
Ekspertin fikrincə digər mühüm məsələ mülki əhalinin məcburi köçürülməsi ilə bağlıdır:
"Cenevrə Konvensiyalarına əsasən münaqişə zamanı mülki əhalinin kütləvi şəkildə köçürülməsi yalnız onların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və ya zəruri hərbi səbəblər olduqda mümkündür. Əgər hərbi əməliyyatlar nəticəsində əhali kütləvi şəkildə evlərini tərk etməyə məcbur qalırsa və bu, mülki şəxslərin qorunması üçün adekvat tədbirlərlə müşayiət olunmursa, bu vəziyyət beynəlxalq humanitar hüquq baxımından problemli hesab olunur. Mülki əhalinin qorunması ilə bağlı beynəlxalq mexanizmlər əsasən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi və digər humanitar qurumlar vasitəsilə həyata keçirilir. Bu institutlar münaqişə zonalarında humanitar yardımın təşkili, mülki şəxslərin müdafiəsi, hüquq pozuntularının sənədləşdirilməsi və tərəflərə beynəlxalq hüquqa əməl olunması ilə bağlı çağırışların edilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, mümkün ciddi hüquq pozuntuları beynəlxalq istintaq mexanizmləri və bəzi hallarda Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən araşdırıla bilər".
Ə.Allahverdiyev qeyd edib ki, praktiki baxımdan bu mexanizmlərin effektivliyi çox vaxt siyasi amillərdən asılı olur:
"BMT Təhlükəsizlik Şurasında böyük dövlətlərin mövqeyi, münaqişə tərəflərinin beynəlxalq hüquqa əməl etməyə hazır olması və humanitar təşkilatların münaqişə zonasına çıxış imkanları bu sistemin effektivliyini müəyyən edən əsas faktorlar hesab edilir. Buna görə də beynəlxalq hüquq mülki əhalinin qorunması üçün geniş normativ çərçivə yaratsa da, onun tətbiqi və icrası bir çox hallarda siyasi və hərbi reallıqlardan təsirlənir. Nəticə etibarilə, sıx məskunlaşmış ərazilərə hücumlar və bunun nəticəsində yüz minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrilməsi beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsipləri, xüsusilə fərqləndirmə, proporsionallıq və mülki əhalinin qorunması prinsipləri baxımından ciddi hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Beynəlxalq hüquq mülki şəxslərin müdafiəsi üçün geniş normativ mexanizmlər nəzərdə tutsa da, onların effektiv tətbiqi çox vaxt münaqişə tərəflərinin davranışından və beynəlxalq siyasi iradədən asılı olur. Buna görə də belə vəziyyətlərdə beynəlxalq ictimaiyyətin əsas vəzifəsi humanitar hüquq normalarına əməl olunmasını təmin etmək və mülki əhalinin təhlükəsizliyini prioritet kimi qorumaqdır".
