- Dağ-mədən strategiyası neftdən kənarda yeni iqtisadi güc formalaşdıracaq
Azərbaycan iqtisadiyyatında yeni sənaye mərhələsinin formalaşdırılması baxımından dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramının qəbulu mühüm istiqamətlərdən birini ortaya qoyur. 2027–2030-cu illəri əhatə edən proqram yalnız yeni yataqların istismara verilməsi və xammal hasilatı ilə məhdudlaşmır. Qarşıya qoyulan əsas məqsəd təbii resursların iqtisadi dəyərə çevrilməsi, hasilatdan emala qədər tam istehsal zəncirinin qurulması və qeyri-neft sektorunun daha da şaxələndirilməsidir.
Bu yanaşma Azərbaycanın son iki onillikdə formalaşdırdığı iqtisadi və infrastruktur bazasının üzərində qurulur. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, son illərdə qəbul edilmiş dövlət proqramları konkret hədəflərə, maliyyə təminatına və icra-nəzarət mexanizmlərinə əsaslanır. Dağ-mədən və metallurgiya proqramının da dörd il ərzində icra edilməsi nəzərdə tutulur.
İnfrastruktur quruldu, indi növbə yeni sənaye mərhələsindədir
Dağ-mədən sektorunun inkişafını ayrıca proses kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu sahənin real potensialının üzə çıxarılması üçün ilk növbədə ölkənin enerji, nəqliyyat, kommunal və sosial infrastrukturu formalaşdırılmalı idi.
2004-cü ildən etibarən regionların sosial-iqtisadi inkişafına dair dövlət proqramları çərçivəsində ölkənin müxtəlif bölgələrində genişmiqyaslı infrastruktur layihələri həyata keçirilib. Avtomobil və dəmir yollarının, hava limanlarının, enerji və sosial obyektlərin yaradılması regionların iqtisadi aktivliyini artırıb. Bu proses bu gün də davam edir.
Enerji sahəsində əldə edilən nəticələr isə sənaye layihələrinin gələcək inkişafı üçün mühüm baza yaradır. Ölkədə qazlaşma səviyyəsinin 96 faizə çatması, 25 milyard kubmetrdən çox qaz ixracının həyata keçirilməsi və elektrik enerjisi üzrə kifayət qədər generasiya potensialının yaradılması Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini gücləndirib. Bu imkanlar enerji tutumlu sahələrin, o cümlədən metallurgiyanın inkişafı üçün də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Başqa sözlə, əvvəlki mərhələdə əsas məqsəd regionların və ölkənin iqtisadi infrastrukturunun qurulması idisə, qarşıdakı mərhələdə həmin infrastrukturun üzərində daha yüksək əlavə dəyər yaradan sənaye sahələrinin genişləndirilməsi gündəmə gəlir.
Qeyri-neft sektorunda yeni artım mənbələri
Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas məsələlərdən biri neft hasilatındakı təbii azalmanın fonunda qeyri-neft sektorunun dayanıqlı artım mənbəyinə çevrilməsidir.
2026-cı ilin ilk səkkiz ayında qeyri-neft sektorunda 5,4 faizlik artım qeydə alınıb. Ümumi ÜDM artımının 1,2 faiz səviyyəsində qalmasında isə neft hasilatının azalması əsas amillərdən biri kimi göstərilir.
Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin qarşıdakı illərdə inkişafı sadəcə ayrı-ayrı müəssisələrin yaradılması məsələsi deyil. Söhbət iqtisadiyyatın strukturunda yeni və uzunmüddətli sənaye dayağının formalaşdırılmasından gedir.
Sahənin maliyyətutumlu olması müəyyən risklər yaratsa da, qiymətli metalların dünya bazarındakı yüksək qiymətləri, yeni yataqların potensialı və emal sənayesinin yaradılması layihələrin iqtisadi cəlbediciliyini artırır. Dövlət proqramının əsas üstünlüklərindən biri də məhz bu prosesin sistemli şəkildə həyata keçirilməsini nəzərdə tutmasıdır.
Nə üçün bu sahə indiyədək tam potensialına çatmayıb?
Azərbaycanın zəngin təbii resurslara malik olmasına baxmayaraq, dağ-mədən sənayesi uzun müddət ölkə iqtisadiyyatında öz potensialına uyğun çəkidə olmayıb. Bunun həm tarixi, həm də geosiyasi səbəbləri var.
Sovet dövründə Azərbaycanın iqtisadi ixtisaslaşmasında əsas prioritetlərdən biri neft sənayesi idi. Bir sıra perspektivli yataqlar üzrə geoloji kəşfiyyat işləri tam miqyasda aparılmadı. Digər mühüm problem isə sovet dövründə aşkar edilmiş bir sıra yataqların sonradan Ermənistanın işğalı altında qalan ərazilərdə yerləşməsi idi. İşğal dövründə Azərbaycanın qızıl, mis və molibden kimi təbii ehtiyatlarının qanunsuz istismarı da bu potensialın milli iqtisadiyyata yönəldilməsinə imkan vermədi.
Bu mənada 2020-ci il Vətən müharibəsi və sonrakı proseslər Azərbaycanın mineral resurs xəritəsinə də yeni yanaşma yaradıb. Əvvəllər əlçatmaz olan ərazilərin iqtisadi dövriyyəyə qaytarılması ilə yanaşı, həmin ərazilərdə yeni geoloji kəşfiyyat imkanları da yaranıb.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur: yeni geoloji mərhələ
Hazırda əsas istiqamətlərdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə mövcud yataqların yenidən qiymətləndirilməsi və istismara hazırlanmasıdır. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında qızıl, mis və molibden yataqları bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ağdərədə artıq işlərə başlanılıb, Kəlbəcər və Zəngilanda da prosesin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Lakin burada yalnız sovet dövründən qalmış məlumatların yenilənməsi kifayət etmir. Təxminən 40 il ərzində həm texnologiyalar, həm də geoloji kəşfiyyat imkanları ciddi şəkildə dəyişib. Müasir texnologiyaların tətbiqi əvvəllər müəyyən edilməmiş ehtiyatların aşkar olunmasına imkan verə bilər.
Bu baxımdan qarşıdakı mərhələnin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri kəşfiyyat coğrafiyasının genişləndirilməsidir. Azad edilmiş ərazilərlə yanaşı, Naxçıvan da yeni geoloji kəşfiyyat məkanı kimi nəzərdən keçirilir. Orada da sovet dövründə və sonrakı illərdə kəşfiyyat işlərinin lazımi səviyyədə aparılmadığı bildirilir və gələn ildən yeni işlərin başlanması nəzərdə tutulur.
Bu isə Azərbaycanın qarşısında yalnız mövcud yataqların istismarı deyil, yeni mineral ehtiyat bazasının formalaşdırılması perspektivini yaradır.
“Filizçay” Azərbaycanın yeni sənaye imkanlarından biri kimi
Balakəndə yerləşən “Filizçay” polimetal yatağı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yatağın Avropanın perspektivli yataqlarından biri kimi qiymətləndirilməsi onun gələcəkdə Azərbaycan üçün mühüm sənaye layihəsinə çevrilməsi ehtimalını artırır.
“AzerGold” tərəfindən yatağın istismara hazırlanması istiqamətində işlər aparılır. Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazırlanması və yekun investisiya qərarının qəbul edilməsi növbəti mərhələlər kimi nəzərdə tutulur. Dövlət yanaşmasına əsasən, ilkin mərhələdə yatağın tamamilə dövlət nəzarətində saxlanılması, sonrakı mərhələdə isə xarici investorların müəyyən payla cəlb edilməsi mümkün variant kimi nəzərdən keçirilir.
Burada əsas məsələ yatağın sadəcə hasilat obyektinə çevrilməməsidir. Azərbaycanın qarşısında duran strateji seçim filizi xammal kimi ixrac etmək əvəzinə onun zənginləşdirilməsi və emalından daha yüksək əlavə dəyər əldə etməkdir.
Qərb Sənaye Parkı: filizdən son məhsula qədər
Məhz bu yanaşmanın praktik ifadələrindən biri Qərb Sənaye Parkının yaradılmasıdır.
Parkın əsas məqsədi dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə yanaşı, filiz hasilatından son məhsula qədər tam istehsal zəncirinin qurulmasıdır. “Daşkəsən” filiz yatağının istismarı və ətraf ərazilərdə nəzərdə tutulan layihələr Qərb Sənaye Parkının yaradılmasını şərtləndirən əsas amillər sırasında göstərilir.
Burada zənginləşdirmə, pelet və briketlənmiş dəmir istehsalı müəssisələrinin yaradılması nəzərdə tutulur. Bu model Azərbaycanın mineral resurs siyasətində mühüm dəyişiklik deməkdir: məqsəd təkcə torpağın altındakı sərvəti çıxarmaq deyil, həmin sərvətin ölkə daxilində emalını təmin etməklə daha yüksək əlavə dəyər yaratmaqdır.
Bu yanaşma ixrac strukturuna da təsir edə bilər. Xammalın ixracı ilə müqayisədə emal olunmuş və sənaye məhsullarının xarici bazarlara çıxarılması daha geniş istehsal zənciri, daha çox məşğulluq və əlavə iqtisadi dəyər yaradır.
Metallurgiya sənayesi: növbəti mərhələ
Dağ-mədən sənayesinin inkişafının məntiqi davamı metallurgiyanın genişləndirilməsidir. Dövlət proqramında alüminium istehsalının 2030-cu ilin sonuna qədər 100 min tona çatdırılması və bu məqsədlə bir neçə zavodun yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu istiqamət Azərbaycanın sənaye siyasətində daha böyük bir məqsədi göstərir: ölkənin mineral resurslarının hasilatı, zənginləşdirilməsi, emalı və hazır sənaye məhsuluna çevrilməsi arasında əlaqəni gücləndirmək.
Beləliklə, dağ-mədən sənayesi metallurgiyadan ayrı deyil, vahid sənaye zəncirinin başlanğıc mərhələsi kimi çıxış edir. Əgər bu zəncir tam qurularsa, yeni yataqların kəşfi təkcə mədən sektorunun deyil, maşınqayırma, tikinti, logistika, enerji və digər əlaqəli sahələrin də inkişafına təsir göstərə bilər.
Əsas məsələ: resursun həcmi yox, ondan yaradılan dəyərdir
Azərbaycanın qarşısında duran əsas imkan məhz buradadır. Mineral ehtiyatların mövcudluğu öz-özlüyündə iqtisadi üstünlük yaratmır. Əsas məsələ həmin ehtiyatların necə idarə olunması, nə qədər əlavə dəyər yaratması və ölkə iqtisadiyyatının digər sahələri ilə necə əlaqələndirilməsidir.
Bu baxımdan dövlət proqramında özəl və xarici investorların iştirakı üçün imkanların saxlanılması da əhəmiyyətlidir. Dövlət maliyyə təminatını öz üzərinə götürməklə layihələrin icrasını təmin etməyi nəzərdə tutur, eyni zamanda yerli və xarici kapitalın cəlb edilməsini də mümkün hesab edir.
Lakin böyük sənaye layihələrinin uğuru yalnız investisiyanın həcmi ilə müəyyənləşmir. Burada ekoloji təhlükəsizlik, müasir texnologiyalar, logistika xərcləri, enerji təminatı, kadr hazırlığı və beynəlxalq bazarlara çıxış kimi amillər də həlledici rol oynayacaq.
Xüsusilə ekoloji məsələ ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Dağ-mədən fəaliyyətinin genişlənməsi təbiətə təsirin minimuma endirilməsini tələb edir. Dövlət proqramında da yüksək ekoloji standartların tətbiqi xüsusi vurğulanır.
Azərbaycanın qarşısında yeni sənaye perspektivi
2027-2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramının əhəmiyyəti məhz onun bir neçə prosesi eyni çərçivədə birləşdirməsindədir: geoloji kəşfiyyat, yataqların istismarı, filizin zənginləşdirilməsi, metallurgiya, sənaye parklarının inkişafı, regional məşğulluq və ixrac potensialının artırılması.
Proqramın icrası nəticəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılması, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda iqtisadi aktivliyin və məşğulluğun artırılması, büdcəyə əlavə vergi daxilolmalarının təmin edilməsi və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi gözlənilir. Gözlənilən illik müsbət maliyyə təsirinin bir milyard manatdan çox ola biləcəyi də qeyd olunur.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya qarşısında duran əsas vəzifə yeraltı sərvətlərin sadəcə çıxarılması deyil, onları milli iqtisadiyyatın yeni sənaye gücünə çevirməkdir.
Son 20 ildə yaradılmış enerji və nəqliyyat infrastrukturu, regionların inkişafı, qeyri-neft sektorunda formalaşan artım və işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi dövriyyəyə qaytarılması bu məqsəd üçün ilkin bazanı formalaşdırıb. İndi əsas məsələ həmin bazanın üzərində daha yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal modelinin qurulmasıdır.
Bu baxımdan qarşıdakı illər Azərbaycan üçün təkcə yeni mədənlərin açılması dövrü deyil, resurs iqtisadiyyatından resursların dərin emalına əsaslanan sənaye iqtisadiyyatına keçidin yeni mərhələsi ola bilər.
