- “Tehran həm diplomatiya, həm də güc mesajı verir”
İranın "Məkkə sazişi" Razılaşmasına münasibəti rəsmi açıqlamalar və parlament nümayəndələrinin mövqeləri fonunda formalaşmağa başlayıb. Tehranın reaksiyasında razılaşmanın mahiyyəti, region ölkələrinin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı və xarici aktorların regional proseslərdəki rolu ilə bağlı fərqli vurğular diqqət çəkir.
İran Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi İsmayıl Bəqai Pakistan, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanan sazişin region ölkələrinin Yaxın Şərqdəki vəziyyətə baxışının dəyişdiyini göstərdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, son iki-üç ildə baş verən hadisələr region dövlətlərini təhlükəsizliyin xarici vasitəçilərdən asılı olmamalı olduğu qənaətinə gətirib. Bəqai İranın siyasətinin də region ölkələri arasında əməkdaşlığın və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsinə yönəldiyini vurğulayıb.
Bununla yanaşı, İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının sədri İbrahim Əzizi məsələ ilə bağlı daha fərqli və tənqidi mövqe sərgiləyib. O, “X” platformasındakı paylaşımında “Məkkə sazişi”nin ərəb ölkələrinin təhlükəsizliyin region dövlətlərinin əməkdaşlığından asılı olduğunu dərk etdiyini göstərdiyini, lakin onların hələ də “düzgün yolu tapmadığını” bildirib.
Türkiyənin Azərbaycandakı keçmiş Hərbi Attaşesi, ehtiyatda olan general Yücel Karauz Sherg.az-a İranın üçtərəfli sazişə mövqeyini şərh edib:
"İranın Məkkə Birgə Müdafiə Razılaşmasına münasibəti 10 avqust 2026-cı il tarixinə olan məlumata görə artıq daha aydın görünməyə başlayıb. Tehranın rəsmi və yarı-rəsmi mövqeyini İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmail Bəqayinin həftəlik mətbuat konfransındakı açıqlamalarında, həmçinin Məclisin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının sədri İbrahim Əzizinin “X” platformasındakı paylaşımlarında görmək mümkündür. Bu açıqlamalar təqdim etdiyiniz xülasədə əks olunan əsas məqamlarla böyük ölçüdə üst-üstə düşür.
Bəqayi razılaşmanın Tehranı narahat etməsi üçün heç bir səbəb olmadığını açıq şəkildə bildirdi. Əsaslandırması belə oldu ki, Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında dərin dini, tarixi və sivilizasiya bağlılıqları var. Razılaşma region ölkələrinin son 2-3 ildə (xüsusilə ABŞ-İran gərginliyi və regional münaqişələr kontekstində) “təhlükəsizliyin saxta vasitəçilərdən alına biləcək bir məhsul olmadığını” anladıqlarının göstəricisidir. İranın siyasəti region ölkələrinin xarici aktorlara, xüsusilə ABŞ-yə asılı olmadan öz təhlükəsizliklərini təmin edəcək əməkdaşlığı təşviq etmək və qarşılıqlı etimadı gücləndirmək istiqamətindədir.
Bu dil İranın klassik “regional həll, xarici müdaxiləyə qarşı çıxış” narrativinə uyğundur. Tehran razılaşmanı özünə qarşı bir “çevrilmə” aləti kimi deyil, ABŞ təhlükəsizlik çətirinin zəiflədiyinə dair işarə kimi çərçivələyir. Oxşar tonda açıqlamalar daha əvvəl də bəzi yüksək vəzifəli şəxslərdən, məsələn, Xarici İşlər Nazirliyinin parlamentlə əlaqələr şöbəsindən gəlmişdi".
General Əzizinin sazişə sərt yanaşmasından da danışıb:
"Əzizinin X mesajı daha ehtiyatlı və xəbərdaredicidir. O, bildirir ki, "Məkkə Razılaşması ərəb ölkələrinin nəhayət təhlükəsizliyin region ölkələrinin əməkdaşlığına bağlı olduğunu anladığını göstərir. Lakin hələ düzgün yolu tapa bilməyiblər".
Bu ifadə rəsmi diplomatik üslubdan daha sərtdir. Əzizi və bəzi digər millət vəkilləri məsələn, İbrahim Rezai razılaşmanın “kağız üzərində” qaldığını, Səudiyyə Ərəbistanının xaricdən təhlükəsizlik axtarışının daha əvvəl ABŞ ilə olduğu kimi davamlı həll gətirməyəcəyini müdafiə edir. “Səhv hesablama” xəbərdarlığı da əlavə olunur. Bu, İran daxili siyasətində daha millətçi, mühafizəkar qanadın səsidir".
Sabiq attaşe İranda hazırda iki fərqli reaksiyanın mövcud olduğunu bildirib:
"Rəsmi, diplomatik qat, yəni Bəqayi və Xarici İşlər Nazirliyi ölçülü, “bizə qarşı deyil, xarici asılılığa qarşı” vurğusu ilə çıxış edir. Razılaşmanı İranın illərdir müdafiə etdiyi “regional təhlükəsizlik arxitekturası” narrativinə əlavə etməyə çalışır.
Parlamentar, mühafizəkar qat isə, yəni Əzizi və oxşarları daha tənqidi, Səudiyyə Ərəbistanını “hələ düzgün yolu tapa bilməyib” deyə xəbərdarlıq edirlər və çəkindirici mesaj verirlər.
Bu fərq İranın həm diplomatiya kanallarını açıq saxlamaq, həm də daxili ictimaiyyətə və regional rəqiblərinə “güclü duruş” siqnalı vermək istədiyini göstərir. Razılaşmanın kollektiv müdafiə maddəsi-birinə hücum hamısına hücum maddəsi Tehranda diqqətlə izlənilir. Xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanına yönəlik mümkün gərginlikdə Pakistan və Türkiyənin mövqeyi kritik hala gələ bilər".
Müsahibimiz vurğulayıb ki, Türkiyə baxımından İranın rəsmi dilinin “narahatlıq yoxdur” deməsi müsbət siqnaldır:
"Lakin Əzizi üslubunda xəbərdarlıqlar razılaşmanın uzunmüddətli perspektivdə İran-Türkiyə münasibətlərində, xüsusilə Suriya, İraq və Körfəz tarazlıqları kontekstində diqqətlə idarə olunmalı həssas sahə yarada bilər".
