- “Azərbaycan və Türkmənistanın yaxınlaşması Türküstanla Qafqazı birləşdirir”
- “Türkistan dövlətləri artıq regional nizamın formalaşmasına daha çox təsir etmək istəyir”
Türküstan və Cənubi Qafqazda son dövrdə siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı regional əməkdaşlıq məsələlərini yenidən gündəmə gətirib. Azərbaycan və Orta Asiya dövlətləri arasında münasibətlərin genişlənməsi, Xəzər üzərindən nəqliyyat bağlantılarının inkişafı və regional məsləhətləşmə mexanizmlərinin fəaliyyətinin gücləndirilməsi bu prosesin əsas istiqamətləri sırasında yer alır.
Türkmənbaşıda keçirilən 8-ci Məşvərət Görüşü də region dövlətlərinin qarşılıqlı əlaqələri və gələcək əməkdaşlıq imkanlarının müzakirəsi baxımından diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyevin görüşlə bağlı Türkmənistana səfəri və etdiyi açıqlamalar da xüsusi önəm daşıyır
Bu proseslərin Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinə, Türkistan dövlətləri arasındakı əməkdaşlığa və regionun gələcək inkişafına mümkün təsirləri ilə bağlı Sherg.az-ın suallarını türkmənistanlı Avrasiya üzrə tədqiqatçı, beynəlxalq münasibətlər analitiki Sabahattin Can Ayeş cavablandırıb:
-Türkmənistan və Azərbaycan arasındakı mövcud münasibətləri necə qiymətləndirirsiniz?
-Türkmənistan ilə Azərbaycan arasındakı münasibətləri qiymətləndirərkən, məsələyə yalnız iki dövlət arasındakı diplomatik əlaqələrin hüdudları çərçivəsində yanaşmağın tarixi həqiqəti tam əks etdirmədiyi qənaətindəyəm. Çünki Xəzərin iki sahilində yerləşən bu iki türk dövləti bir-birinə yalnız coğrafiya ilə deyil, tarix, dil, mədəniyyət və ortaq gələcək baxışı ilə də bağlı olan iki qardaş ölkədir. Xəzər əsrlər boyu türk yurdlarını bir-birindən ayıran dənizdən daha çox, Şərqlə Qərb arasında ticarətin, mədəniyyətin və insanların hərəkətinin baş verdiyi böyük əlaqə məkanı olub. Bu gün Türkmənistan ilə Azərbaycanın yaxınlaşmasını məhz bu tarixi əlaqələrin müasir dövrün siyasi və iqtisadi şərtləri çərçivəsində yenidən güclənməsi kimi qiymətləndirirəm.
Türk dövlətçilik düşüncəsinin müstəsna əsərlərindən olan “Qutadqu Bilik”də Yusuf Xas Hacib dövlət idarəçiliyini ədalət, ağıl, səadət və qənaət anlayışları üzərində qurur. Məncə, bu düşüncə müasir dövlətlərarası münasibətlər baxımından da diqqətəlayiq məna daşıyır.
-Fikrinizi bir az daha ətraflı izah edə bilərsinizmi?
-Dövlətlər arasında davamlı yaxınlıq yalnız ortaq duyğuların deyil, ağlın, qarşılıqlı hüququn və maraqların ədalətli zəmində uzlaşdırılmasının nəticəsidir. Türkmənistan ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərin bugünkü əhəmiyyətini də məhz bu yanaşmada axtarmaq lazımdır.
Xüsusilə enerji, nəqliyyat və ticarət sahələrində inkişaf edən əməkdaşlıq bu yaxınlaşmanın konkret göstəricisidir. Türkmənistanın malik olduğu enerji ehtiyatları ilə Azərbaycanın Xəzər hövzəsindəki nəqliyyat və enerji infrastrukturu bir-birini tamamlayan iki mühüm imkan təşkil edir. Türkmənbaşı Limanı ilə Bakının Ələt Limanı arasındakı əlaqəni də yalnız iki ticarət mərkəzinin birləşməsi kimi qiymətləndirmirəm. Mənim nəzərimdə bu bağlantı Türküstanın iqtisadi imkanlarını Qafqaz və Anadolu üzərindən dünya bazarlarına çatdıra biləcək daha geniş coğrafi inteqrasiyanın əsas elementlərindən biridir.
Böyük türkmən şairi və mütəfəkkiri Məhtimqulu Fəraqinin əsərlərində özünü göstərən birlik, qardaşlıq və ortaq tale düşüncəsi bu münasibətlərin mədəni əsaslarını anlamaq baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fəraqinin türkmən icmalarının birliyinə dair idealını bugünkü müstəqil dövlətlər arasında suverenliyə hörmət prinsipinə əsaslanan həmrəylik düşüncəsi ilə birlikdə nəzərdən keçirmək mümkündür. Lakin onu da qeyd etmək istərdim ki, tarixi qardaşlıq öz-özlüyündə iqtisadi inkişaf yaratmır. Davamlı nəticələr əldə etmək, ortaq investisiyaları həyata keçirmək və institusional davamlılığı təmin etmək zəruridir.
-Bəs Türkmənistanın daimi bitərəflilik siyasəti?
-Bəli, bu məqamda Türkmənistanın daimi bitərəflik siyasətinin xüsusi mahiyyətini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Dövlətlərin bir-birinə yaxınlaşması onların suverenlik anlayışlarından və ya milli siyasətlərindən imtina etməsi demək deyil. Əksinə, həqiqi qardaşlıq fərqli seçimlərə hörmət etməklə yanaşı, ortaq maraqlar ətrafında birləşmək iradəsidir.
Məncə, Türkmənistan ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərin əsl tarixi əhəmiyyəti keçmişin ortaq xatirələrini gələcəyin ortaq imkanlarına çevirə bilmək bacarığında gizlidir. Xəzərin iki sahilində bu gün qurulan hər bir möhkəm əlaqə yalnız iki dövləti bir-birinə yaxınlaşdırmır, Türküstan ilə Qafqaz arasında əsrlər boyu mövcud olmuş sivilizasiya əlaqələrinə yeni iqtisadi və siyasi məzmun qazandırır. Çünki coğrafiya xalqlar arasında məsafə yarada bilər, lakin tarixi ortaq olan cəmiyyətlərin gələcəyini müəyyən edən həmin məsafələri aşmağa qadir iradə və ağıldır.
-Türkmənbaşıda keçirilən 8-ci Məşvərət Görüşünü necə qiymətləndirirsiniz?
-Türkmənbaşıda keçirilən 8-ci Məşvərət Görüşünü yalnız region dövlətlərinin bir araya gəldiyi diplomatik sammit kimi deyil, Avrasiyanın geosiyasi və geoiqtisadi arxitekturasında baş verən köklü transformasiyanın mühüm təzahürü kimi qiymətləndirirəm. Qənaətimcə, bu gün Türkistan coğrafiyasında baş verən hadisələri anlamaq üçün beynəlxalq sistemin keçirdiyi dəyişiklikləri, regional güc balansını və Sovet İttifaqının dağılmasından bəri dövlətlərin yürütdüyü xarici siyasət istiqamətlərini birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Çünki yaşadığımız dövr yalnız böyük güclər arasındakı rəqabətin kəskinləşməsi ilə yanaşı regional dövlətlərin öz coğrafiyalarının gələcəyində daha çox söz sahibi olmaq üçün yeni diplomatik və iqtisadi əməkdaşlıq mexanizmləri inkişaf etdirdiyi bir mərhələdir. Türkistanda meydana gələn bu yaxınlaşmanı müstəqillikdən sonra milli suverenliyin möhkəmləndirildiyi mərhələdən suverenliklərin qorunaraq birgə fəaliyyət imkanlarının inkişaf etdirildiyi yeni mərhələyə keçid kimi qiymətləndirirəm.
Beynəlxalq münasibətlər ədəbiyyatında regionalizasiya yalnız dövlətlərin bir-biri ilə daha tez-tez görüşməsi demək deyil.
-Regionalizasiyanın davamlı xarakter alması üçün nə etmək lazımdır?
-Regionalizasiyanın davamlı xarakter qazanması üçün ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi, qarşılıqlı asılılığın idarə olunması, siyasi məsləhətləşmələrin davamlı xarakter alması və zaman keçdikcə birgə qərarqəbuletmə üsullarının formalaşması tələb olunur. 2018-ci ildə başlayan Orta Asiya Dövlət Başçıları Məşvərət Görüşlərinin bu gün gəlib çatdığı mərhələni son dərəcə diqqətəlayiq hesab edirəm. Başlanğıcda region dövlətləri arasında etimadın artırılmasını və mövcud fikir ayrılıqlarının müzakirə edilməsini hədəfləyən bu mexanizm zamanla nəqliyyatdan enerjiyə, transsərhəd su ehtiyatlarından ticarətə qədər geniş əməkdaşlıq gündəliyinə sahib olub. Bununla yanaşı, sözügedən strukturu hələ Avropa İttifaqına bənzər səlahiyyətlərin ötürülməsinə əsaslanan inteqrasiya modeli kimi qiymətləndirməyi doğru hesab etmirəm. Burada daha çox dövlətlərin suverenliyini əsas götürən, konsensus və ortaq maraqlar üzərindən irəliləyən, özünəməxsus regional əməkdaşlıq anlayışı formalaşır.
-Azərbaycan da tamhüquqlu iştirakçıya çevrilib.
-Bəli, davam edən prosesin ən diqqətəlayiq dönüş nöqtələrindən biri Azərbaycanın 2025-ci ildə Daşkənddə keçirilən 7-ci Məşvərət Görüşündə tamhüquqlu iştirakçı kimi qəbul edilməsi olub. Bununla da yalnız Orta Asiyanın beş müstəqil dövləti ilə məhdudlaşan məsləhətləşmə platforması Xəzərin qərb sahilini də əhatə edən altılıq struktura çevrilib. Mən bu inkişafın yalnız diplomatik genişlənmə olmadığını, Orta Asiya ilə Cənubi Qafqazın getdikcə bir-birini tamamlayan iki geosiyasi hövzəyə çevrildiyini göstərdiyini düşünürəm. Çünki Azərbaycanın malik olduğu coğrafi mövqe, nəqliyyat infrastrukturu və enerji əlaqələri Türkistan dövlətlərinin Qərb bazarlarına çıxışı baxımından mühüm imkanlar yaradır. Eyni şəkildə, Orta Asiya dövlətləri ilə dərinləşən münasibətlər də Azərbaycanın xarici siyasət və iqtisadi əməkdaşlıq sahəsini genişləndirir.
Burada xüsusilə üzərində dayanmaq istədiyim məsələ Xəzər dənizinin dəyişən geosiyasi funksiyasıdır. Tarix boyu dövlətlərin nüfuz mübarizələrinə səhnə olan Xəzər hövzəsi bu gün enerji təchizatının təhlükəsizliyi, nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi və təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığı baxımından yenidən əhəmiyyət qazanır. Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibənin yaratdığı geosiyasi qeyri-müəyyənliklər, qlobal ticarətdə baş verən fasilələr və böyük güclər arasındakı rəqabət Orta Asiya dövlətlərini xarici dünya ilə əlaqələrini şaxələndirməyə sövq edib. Xəzərdən keçən Türk Dəhlizinin inkişaf etdirilməsi yalnız kommersiya seçimi deyil, eyni zamanda region dövlətlərinin strateji manevr imkanlarını artırmağa yönəlmiş bir axtarışdır. Lakin nəqliyyat marşrutunun xəritə üzərində mövcud olması ilə beynəlxalq ticarətdə rəqabətqabiliyyətli və etibarlı seçimə çevrilməsi arasında mühüm fərq var. Bunun üçün limanların imkanlarından dəmir yolu bağlantılarına, gömrük qanunvericiliyindən vahid daşınma tariflərinə qədər bütöv bir infrastrukturun uyğunlaşdırılmış şəkildə işləməsi zəruridir.
-Türk Dəhlizi məsələsini necə oxuyursunuz?
-Türk Dəhlizi məsələsini yalnız Çin ilə Avropa arasındakı yükdaşımalarla məhdudlaşdırmıram. Əsas məsələ Türkistan ilə Qafqaz arasında davamlı istehsal, ticarət, texnologiya və investisiya məkanı yarada bilməkdir. Çünki yalnız tranzit keçidi təmin edən ölkələrlə istehsal və əlavə dəyər yaradan ölkələrin iqtisadi qazancı eyni deyil. Region dövlətlərinin uzunmüddətli inkişafı baxımından nəqliyyat xətlərinin ətrafında sənaye mərkəzlərinin, logistika qovşaqlarının, birgə investisiya mexanizmlərinin və texnoloji əməkdaşlıqların inkişaf etdirilməli olduğunu düşünürəm. Bu baxımdan Azərbaycanın məşvərət mexanizmində iştirakı Xəzərin iki sahilini birləşdirən iqtisadi inteqrasiya axtarışına əlavə zəmin yaradır.
-Məsələnin bir digər aspektini də böyük güclər arasındakı rəqabət təşkil edir.
-Türkistan coğrafiyası tarix boyu Rusiya, Çin, İran və daha geniş Avrasiya güc balansının təsiri altında olan məkan olub. Bu gün də region dövlətləri Rusiya ilə tarixi və institusional əlaqələrini qoruyarkən Çinlə iqtisadi münasibətlərini inkişaf etdirir, Avropa İttifaqı, Türkiyə və digər beynəlxalq tərəfdaşlarla əlaqələrini şaxələndirirlər. Beynəlxalq münasibətlər elmində çoxvektorlu xarici siyasət və strateji muxtariyyət anlayışları ilə izah edilə bilən bu yanaşma region dövlətlərinin vahid güc mərkəzindən asılı vəziyyətdə qalmadan diplomatik fəaliyyət imkanlarını genişləndirmək iradəsini əks etdirir. Azərbaycanın bu məşvərət mexanizminə daxil olmasını da sözügedən çoxvektorluluğun Cənubi Qafqaza uzanan yeni ölçüsü kimi qiymətləndirirəm. Bununla belə, bu yaxınlaşmanı hər hansı böyük gücə qarşı formalaşan hərbi və ya siyasi blok kimi təqdim etməyin düzgün olmadığı qənaətindəyəm. Çünki region ölkələrinin prioriteti qarşıdurma yaratmaqdan daha çox milli maraqlarına uyğun əməkdaşlıq imkanlarını artırmaqdır.
Türkmənistanın görüşə ev sahibliyi etməsini də ayrıca əhəmiyyətli hesab edirəm. Türkmənistanın daimi neytrallıq siyasəti ölkənin xarici siyasət kimliyinin əsas elementlərindən biridir. Buna görə Aşqabadın regional əməkdaşlığa yanaşmasını hər hansı siyasi və ya hərbi ittifaqa qoşulmaq iradəsi ilə qarışdırmaq olmaz. Əksinə, Türkmənistanın həyata keçirdiyi siyasət neytrallıq prinsipini qorumaqla yanaşı, nəqliyyat, enerji, ticarət və diplomatik məsləhətləşmələr sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirmək axtarışına əsaslanır. Türkmənbaşı görüşünü fərqli xarici siyasət yanaşmalarına malik dövlətlərin ortaq maraqlar ətrafında bir araya gələ biləcəyini göstərməsi baxımından da mühüm hesab edirəm.
-Tacikistanın da bu mexanizmdə yer almasını və hər iki strukturun bir-birini tamamlayan platformalar kimi çıxış etməsini necə izah edərdiniz?
-Sözügedən mexanizmin yalnız türk dövlətlərindən ibarət olmadığını da xatırlatmaq istərdim. Tacikistanın bu strukturda yer alması regional yaxınlaşmanın etnik və mədəni ortaq cəhətlərlə məhdudlaşmadığını göstərir. Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə Orta Asiya Dövlət Başçıları Məşvərət Mexanizmi eyni qurum deyil. Birincisi ortaq dil, tarix və mədəniyyət əsasında daha geniş coğrafiyada institusional əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini hədəflədiyi halda, ikincisi Orta Asiya dövlətləri ilə Azərbaycanın ortaq coğrafi və strateji məsələlərinə diqqət yetirir. Bu iki strukturu bir-birinə rəqib kimi deyil, müxtəlif sahələrdə bir-birini tamamlayan mexanizmlər kimi qiymətləndirmək lazımdır. Beynəlxalq münasibətlərdə institusional müxtəliflik, fəaliyyət sahələri düzgün müəyyənləşdirildiyi müddətdə dövlətlərə daha geniş diplomatik imkanlar təqdim edə bilər.
-Bəs təhlükəsizlik məsələləri?
-Türkistan coğrafiyasındakı təhlükəsizliyin yalnız hərbi təhdidlər çərçivəsində qiymətləndirilməsini kifayət hesab etmirəm. Bu gün enerji təchizatının davamlılığı, transsərhəd su ehtiyatlarının idarə olunması, iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı ekoloji problemlər, ərzaq təhlükəsizliyi, nizamsız miqrasiya, kibertəhlükəsizlik və kritik infrastrukturların qorunması da milli təhlükəsizliyin ayrılmaz elementlərinə çevrilib. Xüsusilə Amudərya və Sırdərya hövzələrindəki su məsələsi, Aral gölünün ekoloji vəziyyəti və Xəzər dənizində baş verən ekoloji dəyişikliklər dövlətlərin təkbaşına həll etməkdə çətinlik çəkə biləcəyi ortaq problemlərdir. Məşvərət görüşlərinin yalnız dövlət başçıları səviyyəsində diplomatik təmaslarla məhdudlaşmayaraq ekspert qurumları, universitetlər və texniki işçi qrupları arasında da davamlı mexanizmlərə çevrilməsini mühüm hesab edirəm.
-Türk dövlətçilik ənənəsinin və tarixi-mədəni irsin bugünkü dövlətlərarası münasibətlərdə rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
-Türk dövlətçilik ənənəsi baxımından məsələyə yanaşdığım zaman Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu Bilik” əsərindəki ağıl, ədalət və dövlət nizamı düşüncəsinin bu gün də üzərində dayanmağa dəyər olduğunu düşünürəm. Eyni şəkildə Nizamülmülkün “Siyasətnamə” əsərində özünü göstərən səriştə, məsləhətləşmə və idarəetmənin davamlılığı anlayışı dövlətlərarası əməkdaşlıq baxımından da düşündürücü tarixi irs təqdim edir. Bu əsərlər müasir beynəlxalq münasibətlər üçün hazır reseptlər deyil. Lakin onlar siyasi iradənin ağıl, institusional nizam və məsuliyyət anlayışı ilə dəstəklənməsinin vacibliyini xatırladır. Nəhayət, dövlətlər arasında imzalanan sənədi tarixi edən yalnız onun altındakı imzalar deyil, həmin sənədin xalqların həyatında yaratdığı davamlı nəticələrdir.
Böyük qırğız mütəfəkkiri Çingiz Aytmatovun əsərlərində tarixi yaddaşın insan və cəmiyyət kimliyi baxımından daşıdığı əhəmiyyət Türk dünyasının bu gününü anlamağımız baxımından da dəyərlidir. Lakin hesab edirəm ki, tarixi yaddaşı yalnız keçmişi xatırlamaqla qorumaq mümkün deyil. Yaddaş yeni əsərlər yaradıldığı, elm və düşüncə həyatı zənginləşdirildiyi və gələcək nəsillərə birgə fəaliyyət imkanları buraxıldığı ölçüdə canlı qalır. Türkistan dövlətlərinin bu gün qarşılaşdığı məsələ də məhz budur: Tarixin onlara bəxş etdiyi mədəni və sivilizasiya irsini dövrün iqtisadi və texnoloji şərtləri daxilində yenidən istehsal etmək.
-8-ci Məşvərət Görüşündə qəbul edilən sənədlərin regional əməkdaşlığın gələcəyinə təsirini hansı amillər müəyyən edəcək?
-8-ci Məşvərət Görüşündə birgə bəyanatın və mexanizmin fəaliyyətinə dair qaydaların qəbul edilməsini siyasi dialoqun institusional davamlılığı baxımından diqqətəlayiq hesab edirəm. Lakin mənim üçün əsas meyar bu sənədlərin hansı icra mexanizmləri ilə dəstəklənəcəyidir. Birgə layihələrin maliyyələşdirilməsi, qərarların icrasına nəzarət, investisiya mühitinin inkişaf etdirilməsi, gömrük və nəqliyyat proseslərinin uyğunlaşdırılması, birgə elmi araşdırmaların təşviq edilməsi və regional məsələlər üzrə müntəzəm məsləhətləşmələrin davam etdirilməsi bu mexanizmin gələcək təsirini müəyyən edəcək əsas amillərdir.
Nəhayət, Türkmənbaşı görüşünün tarixi mənasını bu düşüncədə görürəm: Türkistan dövlətləri artıq yalnız böyük güclərin siyasətlərinin təsir göstərdiyi bir coğrafiyada yerləşməklə kifayətlənmir, öz aralarındakı münasibətləri inkişaf etdirməklə regional nizamın formalaşmasına daha çox töhfə vermək istəyirlər. Bu iradənin davamlı nəticəyə çevrilməsi isə ortaq maraqların rasional şəkildə idarə olunmasından, milli suverenliklərə hörmətdən və institusional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsindən asılıdır.
-Sizcə, Türkmənbaşı görüşünün Türkistanın gələcəyi və Xəzərin iki sahili arasında münasibətlərin inkişafı baxımından tarixi əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
-Mənim nəzərimdə Xəzərin iki sahilində inkişaf edən bu yeni münasibətlər yalnız dövlətlərin bir-birinə yaxınlaşmasının deyil, həm də coğrafiyanın tarixi imkanlarının yenidən dəyərləndirilməsinin ifadəsidir. Orxon-Yenisey kitabələrində dövlətin zekasına, Yusif Balasaqunluda ədalət və ağıla, Məhtimqulu Fəraqidə birliyə, Abayda elm və irfana, Aytmatovda tarixi yaddaşa verilən əhəmiyyət bu gün bizə müxtəlif aspektlərdən eyni məsuliyyəti xatırladır: Keçmişin irsini qorumaq qədər, gələcək nəsillərin yaşayacağı dünyanı qurmaq da tarixi vəzifədir.
Türkmənbaşıdakı görüşü yekun deyil, davam edən regional transformasiyanın mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirirəm. Çünki tarix yalnız böyük dövlətlərin qəbul etdiyi qərarlarla yox, öz gələcəyinə sahib çıxa bilən xalqların ortaq iradəsi ilə də formalaşır. Türkistanın gələcəyi baxımından əsas məsələ coğrafi yaxınlığın siyasi etimada, siyasi etimadın iqtisadi əməkdaşlığa və bu əməkdaşlığın xalqların rifahına çevrilə bilməsidir. Xəzərin iki sahilini bir-birinə yaxınlaşdıracaq olan yalnız körpülər, limanlar və dəmir yolları deyil, həmin yolların sonunda ortaq gələcək qurmaq iradəsinin mövcud olmasıdır.
