- “Tək bir kadr iki ölkənin münasibətlərini dəyişdirə bilməz”
- “Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı böhranlardan və gündəlik müzakirələrdən daha dərindir”
Son günlər BMT Baş Assambleyasında İsrailin Baş naziri Binyamin Netanyahunun çıxışı zamanı bəzi ölkə nümayəndələrinin zalı tərk etməsi, bəzilərinin isə yerində qalması ilə bağlı görüntülər sosial mediada geniş müzakirələrə səbəb olub. Bu çərçivədə azərbaycanlı nümayəndənin də zalda qalmasına dair görüntülər üzərindən Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilib.
Türkiyə-Azərbaycan əlaqələrinin tarixi kökləri, strateji tərəfdaşlığı və regional əməkdaşlıq çərçivəsində formalaşan münasibətlər bu məsələyə daha geniş tarixi və siyasi kontekstdən yanaşmağı zəruri edir.
Tarixi prosesləri və regional siyasətləri yaxından araşdıran tarixçi, yazıçı və Türk Dünyası Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (TARSAM) sədri Naci Yengin mövzu ilə bağlı Sherg.az-ın suallarını cavablayıb:
-BMT Baş Assambleyasında baş verən son görüntülər fonunda sosial mediada aparılan müzakirələri necə dəyərləndirirsiniz? Tək bir diplomatik kadr Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin xarakterini əks etdirə bilərmi?
-Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər yalnız iki dövlət arasındakı diplomatik əlaqələrlə izah edilə biləcək adi xarici siyasət münasibəti deyil. Bu əlaqə ortaq tarix, dil, mədəniyyət, coğrafiya, ictimai yaddaş və qarşılıqlı həmrəylik üzərində qurulmuş çoxşaxəli qardaşlıq münasibətidir. Buna görə də zaman-zaman ortaya çıxan tək bir fotoşəkil, diplomatik seçim və ya sosial mediada yayılan şərhlər Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı tarixi bağın həqiqi mahiyyətini dəyişdirə bilməz.
Son günlər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasında İsrailin Baş naziri Binyamin Netanyahunun çıxışı zamanı azərbaycanlı nümayəndənin vəzifəsi ilə əlaqədar olaraq zalda qalmasına dair görüntülər üzərindən Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərini müzakirəyə çıxaran şərhlər gündəmə gəlib. 24 sentyabr 2026-cı ildə baş tutan çıxış zamanı çox sayda ölkə nümayəndəsi zalı tərk etdiyi halda, bəzi nümayəndə heyətlərinin zalda qaldığı bir sıra agentliklər də xəbər verib. Bununla belə, yalnız həmin görüntüyə əsaslanaraq Azərbaycan dövlətinin Türkiyəyə və ya Fələstin məsələsinə dair ümumi siyasətini əks etdirdiyi qənaətinə gəlmək doğru deyil.
-Bəs bu strateji və mənəvi bağların tarixi kökləri haradan qidalanır?
-Müasir Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin kökləri XX əsrin əvvəllərinə qədər uzanır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 28 may 1918-ci ildə müstəqilliyini elan etməsindən sonra iki ölkə arasındakı münasibətlər yeni dövlətlərarası müstəviyə keçib. 1918-ci ildə Nuru Paşanın komandanlığı ilə Qafqaz İslam Ordusunun Bakının azad edilməsi prosesində oynadığı rol Azərbaycanın siyasi yaddaşında olduğu kimi, Türkiyənin tarixi yaddaşında da mühüm yer tutur. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi də bu dövrü iki ölkə arasındakı qardaşlıq bağlarını gücləndirən əsas tarixi amillərdən biri kimi qiymətləndirir.
-Milli Mübarizə illərində Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər necə inkişaf etdi?
-Milli Mübarizə illərində də Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı həmrəylik davam edib. 1920-ci ildə TBMM-nin Bakıya nümayəndə göndərməsi, Azərbaycanın isə Ankaraya nümayəndə təyin etməsi iki milli hərəkat arasındakı siyasi yaxınlığın mühüm göstəricilərindəndir. Azərbaycan nümayəndəsi İbrahim Əbilovun 1921-ci ildə Ankarada fəaliyyətə başlaması və Azərbaycan bayrağını Ankaradakı nümayəndəlik binasında Mustafa Kamal Atatürkün ucaltması iki ölkə tarixində simvolik əhəmiyyət daşıyan hadisələr sırasındadır.
Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Türkiyə Azərbaycanı tanıyan ilk dövlət olub. Diplomatik münasibətlər 14 yanvar 1992-ci ildə qurulub və əlaqələr qısa müddət ərzində strateji xarakter alıb.
Bu tarixi proses ərzində mərhum Prezident Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” ifadəsi Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin ən çox tanınan ifadələrindən birinə çevrilib. Mustafa Kamal Atatürkün Azərbaycanın sevinc və kədərini Türkiyənin sevinc və kədəri ilə əlaqələndirən yanaşması da eyni tarixi anlayışın müxtəlif dövrlərdəki ifadələrindəndir.
-Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının ən güclü şəkildə göründüyü dövrlərdən biri də 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi oldu. Bu tarixi irs bu gün özünü necə doğruldur?
-Bəli, 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan və 44 gün davam edən müharibənin nəticəsində Azərbaycan təxminən otuz il işğal altında qalan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsinə yenidən nəzarəti bərpa edib. Türkiyə bu prosesdə Azərbaycanın siyasi və mənəvi dəstəyini açıq şəkildə hiss etdiyi ölkələrin başında gəlib. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin aktual məlumatında da bu proses və ondan sonrakı dövrdə Türkiyənin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yenidənqurma, mina təmizləmə və infrastruktur işlərinə verdiyi töhfə qeyd olunur.
Müharibədən sonra münasibətlər yeni hüquqi və siyasi çərçivəyə qovuşub.
-Zəfərdən sonra imzalanan Şuşa Bəyannaməsi qardaşlıq ritorikasını hansı hüquqi və institusional müstəviyə qaldırdı?
-15 iyun 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi ilə Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldilib. Beləliklə, iki ölkə arasındakı münasibətlər yalnız tarixi və mədəni qardaşlıq ritorikası ilə məhdudlaşmayıb; təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və regional əməkdaşlıq sahələrində institusional xarakter alıb.
Bu səbəbdən bu gün Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərini yalnız gündəlik diplomatik hadisələr üzərindən oxumaq kifayət etməz. İki ölkə arasında yaradılmış Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurası, Birgə İqtisadi Komissiya və digər mexanizmlər əlaqələrin dövlət qurumları arasında sistemli şəkildə həyata keçirildiyini göstərir.
-İkitərəfli mühüm əlaqələrdən başqa, Bakı və Ankara ittifaqı Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində regional təhlükəsizliyə və çoxtərəfli əməkdaşlığa necə təsir edir?
-Qeyd etdiyiniz kimi, Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin digər mühüm istiqaməti Türk Dövlətləri Təşkilatıdır. Azərbaycan Türkiyə və digər türk dövlətləri arasında çoxtərəfli əməkdaşlığın inkişafında mühüm aktorlardan biridir. Təşkilatın inkişafı ilə birlikdə ortaq tarix və mədəniyyət anlayışı nəqliyyat, iqtisadiyyat, enerji, təhlükəsizlik, təhsil, mədəniyyət və diplomatiya kimi konkret əməkdaşlıq sahələri ilə dəstəklənir.
Bu əməkdaşlığın yalnız simvolik xarakter daşımadığı 2026-cı ildə həyata keçirilən fəaliyyətlərdə də görünür. Məsələn, 16-18 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin toplantısı keçirilib. Toplantıda Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın nümayəndələri regional və qlobal təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə ediblər.
Bu mənzərə Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin yalnız ikitərəfli əlaqə olmadığını, eyni zamanda türk dünyasının çoxtərəfli əməkdaşlıq strukturunun mühüm elementlərindən biri olduğunu göstərir.
-Son olaraq, Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin gələcək inkişafında hansı istiqamətlər daha çox ön plana çıxacaq?
-Türkiyə ilə Azərbaycanın münasibətləri bir fotoşəkildən daha böyük tarixi zəminə malikdir.
1918-ci ilin Bakı hadisələrindən Milli Mübarizə illərinə, Azərbaycanın 1991-ci ildə müstəqilliyini yenidən bərpa etməsindən 2020-ci il Qarabağ müharibəsinə, Şuşa Bəyannaməsindən Türk Dövlətləri Təşkilatının bu gün həyata keçirdiyi fəaliyyətlərə qədər uzanan bu tarix iki ölkə arasındakı münasibətlərin dərinliyini ortaya qoyur.
Türkiyə ilə Azərbaycanın ortaq gələcəyi qarşılıqlı etimad, suverenlik hüquqlarına hörmət, iqtisadi və strateji əməkdaşlıq, türk dünyasının ortaq institutlarının gücləndirilməsi, regional sülhün dəstəklənməsi üzərində formalaşır.
Bu səbəbdən ictimaiyyətin yalnız bir görüntü üzərindən hökm vermək əvəzinə hadisələri tarixi və diplomatik kontekst daxilində qiymətləndirməsi vacibdir. Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı gündəlik siyasətin və sosial media müzakirələrinin çox fövqündə, təxminən bir əsrlik ortaq yaddaşa əsaslanan münasibətdir.
Türkiyə ilə Azərbaycanı bir-birinə bağlayan yalnız bugünkü siyasət deyil, ortaq tarix, ortaq mədəniyyət, ortaq yaddaş və ortaq gələcəyə yönəlmiş birgə əməkdaşlıq iradəsidir.
Bu baxımdan iki ölkə arasında zaman-zaman fərqli diplomatik qiymətləndirmələrin və ya fikir ayrılıqlarının ortaya çıxması mümkündür. Lakin bunları Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının bütövlükdə eyniləşdirilməsi doğru deyil. Tarix göstərir ki, iki ölkə arasındakı bağ böhranlardan və gündəlik müzakirələrdən daha dərindir.
