Mütəxəssislər autizm spektr pozuntusunun sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqə sahəsində çətinliklərə səbəb olduğunu, bununla yanaşı təkrarlanan davranışlar və duyğu fərqlilikləri ilə özünü göstərə bildiyini bildirirlər.
Sherg.az xəbər verir ki, Uşaq və yeniyetmə psixiatriyası üzrə mütəxəssis, dosent Melek Gözde Luş autizm spektr pozuntusunun əsas xüsusiyyətləri, erkən dövrdə müşahidə edilə bilən əlamətləri, həmçinin dil və sosial ünsiyyət sahəsində yaratdığı çətinliklərlə bağlı açıqlamalar verib.
Autizm sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqədə çətinliklərlə müşayiət olunur
Dr. Luş autizmi sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqədə yaranan çətinliklərlə yanaşı, təkrarlanan, stereotip davranışlar və duyğu həssaslıqları ilə müşayiət olunan neyroinkişaf pozuntusu kimi xarakterizə edib.
“Bu gün autizm tək bir klinik mənzərə kimi deyil, müxtəlif xüsusiyyət və səviyyələrin bir arada olduğu ‘autizm spektr pozuntusu’ anlayışı çərçivəsində qiymətləndirilir”, – deyə mütəxəssis bildirib.
Onun sözlərinə görə, əvvəllər Asperger sindromu və atipik autizm kimi ayrıca diaqnozlarla ifadə olunan bəzi hallar hazırda autizm spektri daxilində qiymətləndirilir.
“Spektrdə xüsusilə sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqə sahəsindəki çətinliklər ön plana çıxır”, – deyə Luş qeyd edib.
İlk əlamətlər 1,5 yaş ətrafında görünə bilər
Mütəxəssis autizm spektri ilə bağlı bəzi əlamətlərin təxminən 1,5 yaşından etibarən nəzərə çarpa bildiyini bildirib:
“Uşağın sosial qarşılıqlı əlaqədə çətinlik çəkməsi, sosial gülümsəməyə cavab verməməsi, adı ilə çağırıldıqda baxmaması və ya çağırışa reaksiya verməməsi erkən dövrdə diqqət çəkə bilən əlamətlər arasındadır.
Bundan əlavə, uşağın valideynləri ilə oynanan ‘ce-e’ kimi qarşılıqlı oyunlara qoşulmaması, hər hansı əşyaya və ya istiqamətə işarə edildikdə həmin yerə baxmaması, ətrafındakı insanlara və hadisələrə gözlənilən səviyyədə maraq göstərməməsi də sosial ünsiyyət baxımından qiymətləndirilməli əlamətlərdir.”
Dil inkişafındakı fərqlər də diqqət çəkir
Dr. Luş autizm spektrində dil inkişafının da müxtəlif formalarda təsirlənə biləcəyini vurğulayıb.
“Uşağın ümumiyyətlə danışmaması, danışığının yaşıdlarından geri qalması və ya nitqi inkişaf etsə belə, dildən sosial ünsiyyət məqsədilə düzgün istifadə etməməsi müşahidə oluna bilər”, - deyə o bildirib.
Mütəxəssis yeniyetməlik və yetkinlik dövründə də müəyyən çətinliklərin ortaya çıxa biləcəyini qeyd edib. Bunlara məcazi ifadələri anlamaqda çətinlik, sosial ünsiyyəti öz təşəbbüsü ilə başlada bilməmək və müxtəlif sosial mühitlərə uyğun dil istifadəsində çətinlik daxildir.
Bu xüsusiyyətlərin görünüşü və şiddəti autizm spektrində olan şəxslər arasında fərqlənə bilər.
Təkrarlanan davranışlar və duyğu həssaslıqları müşahidə oluna bilər
Dr. Melek Gözde Luş autizmin digər mühüm xüsusiyyətlərindən birinin davranış fərqlilikləri olduğunu bildirib.
“Bunlara təkrarlanan hərəkətlər və stereotip davranışlar daxildir”, - deyə mütəxəssis vurğulayıb.
Bununla yanaşı, duyğu qıcıqlandırıcılarına qarşı həddindən artıq həssaslıq (hiperhəssaslıq) və ya gözləniləndən daha az reaksiya vermə (hipohəssaslıq) də müşahidə oluna bilər.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, səs, işıq, toxunma və digər duyğu qıcıqlandırıcılarına verilən reaksiyalar insandan-insana dəyişə bilər.
“Bu səbəbdən autizm spektr pozuntusunun vahid görünüşünün olmadığı, əlamətlərin müxtəlif şəxslərdə fərqli səviyyə və formalarda ortaya çıxa biləcəyi unudulmamalıdır.
Erkən dövrdə aşkar edilən sosial ünsiyyət, dil inkişafı və davranış fərqliliklərinin müvafiq şəkildə qiymətləndirilməsi uşağın ehtiyaclarının müəyyənləşdirilməsi və inkişafının dəstəklənməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır”, -deyə Luş sözlərini yekunlaşdırıb.
