Nazim Məmmədov: “Təəssüf ki, bizdə valyutadəyişmələr küçə ticarətinin bir formasına çevrilmişdi”
Məşhur "Reuters” agentliyi Bakıda dolların "qara bazarı”ndan yazıb. Məqalədə qeyd olunur ki, "qara bazar”da hazırda 1 ABŞ dolları 1.85-1.90 manata alınır, 2 manata satılır. Halbuki Mərkəzi Bank (MB) tərəfindən müəyyən edilmiş rəsmi məzənnə isə 1.5706 manatdır. Yazıda o da bildirilir ki, Azərbaycanda dolların MB tərəfindən müəyyən edilmiş məzənnəsi ilə artıq formalaşmış "qara bazar” məzənnəsi arasında kəskin fərq var.
Agentlik iddia edir ki, MB dolların valyutadəyişmə məntəqələrində alınıb-satılmasını qadağan etsə də, dolların "qara bazarı” artıq formalaşıb. Bu arada qeyd edək ki, Gürcüstanın sabiq baş bankiri Roman Qotsiridze MB-nin sədri Elman Rüstəmovun yol verdiyi səhvi açıqlayıb. Keçmiş baş bankirin sözlərinə görə, bu mərhələni bütün postsovet respublikaları keçiblər. Lakin Azərbaycan bu proseslərdən düzgün nəticə çıxarmadı: "Azərbaycan hökumətinin buraxdığı səhv, yəni vaxtında sərbəst üzən məzənnə siyasətinə keçməməsi nəticəsində hazırda ölkədə dollar qara bazarı formalaşır və ötən dövrlərdə olduğu kimi valyutanın iki kursu formalaşıb. Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş kurs və qara bazar kursu. Lakin Azərbaycan Mərkəzi Bankı axırda lazım olanı etməyə məcbur olacaq”. Ekspert hesab edir ki, hökumətin və MB-nin düzgün, uzlaşdırılmış fəaliyyətini təmin etmək mümkün olsa, bu böhranı təxminən il yarım sonra aradan qaldırmaq olar. Maraqlıdır, görən, ölkədə dolların "qara bazarı”nın formalaşması nədən irəli gəlib?
Sualımızı cavablandıran tanınmış ekspert Natiq Cəfərli "Şərq”ə deyib ki, buna yanlış qərarlar yol açıb: "Valyutadəyişmə məntəqələrinin qapadılması və dollar əməliyyatlarının ancaq bankların əsas ofisləri vasitəsilə aparılması çox yanlış qərar idi. Bu hal ajiotajı daha da artırdı. İnsanlarda belə bir təsəvvür yarandı ki, manatın gələcək taleyində yenə şübhələr var. Manat yenidən ucuzlaşa bilər. Bankların qarşısında olan növbələr artıq bu şayiələrin daha geniş yayılmasına səbəb oldu. Əslində valyutadəyişmə məntəqələrinin özləri də bankların nəzdində fəaliyyət göstərirdi. Onlar banklardan lisenziyalar almasa və tələblərə cavab verməsələr, işləyə bilməzdilər. Bankın tərkibində olmayan valyutadəyişmə məntəqələrinin bağlanması "qara bazar”ın formalaşmasına yol açdı. Çünki "qara bazar”ın mahiyyəti odur ki, dollara tələb varsa, təklif həmişə olacaq. Təklif isə "qara bazar”ın məzənnəsinə uyğun aparılacaq. Deyilənə görə, "qara bazar”da dollar 1,75 və 1,80 manata alınır. Bu artıq MB-nin apardığı səhv siyasətin təzahürüdür. "Qara bazar” mahiyyət etibarilə elə bir alətdir ki, bunun qarşısını inzibati üsullarla almaq mümkünsüzdür. Hətta vaxtilə dünyanın ən güclü ölkələrindən olan SSRİ belə "qara bazar”ın qarşısnı ala bilməmişdi. Bizdə də bu mümkünsüz olacaq”.
Ekspertin qənaətincə, ölkədə "qara bazar” getdikcə çiçəklənə bilər: "İkili kurs yarana bilər. Rəsmi kursla "qara bazar”ın kursu arasında ciddi fərq yaranacaq. Bir neçə post-sovet ölkələrinin də örnəyi var. Məsələn, Özbəkistanda rəsmi kursla "qara bazar”ın kursu arasında iki dəfəyə yaxın fərq var”.
Digər iqtisadçı-ekspert Nazim Məmmədovun fikrincə, "qara bazar” o vaxt formalaşır ki, bank sektoru tələbi qarşılaya bilmir və yaxud hansısa məhdudiyyətlər tətbiq edir: "MB-nin son illər apardığı pul- kredit siyasəti "qara bazar”ın formalaşmasında əsas faktor rolunu oynadı. Düzdü, hökumətin addımları da liberal bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uğun olmalı idi. İnhisarçılıq aradan qaldırılmalıdır. Ölkəyə xarici valyutanın gətirilməsi stimullaşdırılmalı idi. Bu faktorlardan sonra hökumətlə MB-nin birgə oturub, düşünməyi və müzakirə aparması vacibdir”.
Həmsöhbətimiz diqqətə çatdırıb ki, valyutadəyişmə məntəqələrinin sayının çoxluğu "qara bazar”ın formalaşmasında böyük rol oynayırdı: "Bunlar bir qrup insanın korrupsiya maraqlarına və tenderlərin qeyri-şəffaflığına xidmət göstərirdi. Bu baxımdan valyutadəyişmə məntəqələrinin ləğv edilməsinə dair MB-nin addımını müsbət qarşılayıram. Baxın, inkişaf etmiş ölkələrdə "exchange”lər turizm mərkəzlərində, kommunikasiya mərkəzlərində və daha çox otellərə yaxın ərazilərdə yerləşir. Təəssüf ki, bizdə valyutadəyişmələr küçə ticarətinin bir formasına çevrilmişdi. Bunların məhdudlaşdırılmasını müsbət qarşılayıram”.
Ayyət Əhməd
