ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində ABŞ, Fransa və Rusiya kimi üç böyük dövlətin həmsədrliyi illərlə Qarabağ münaqişəsinin həllinə vasitəçilik missiyası daşıyırdı. Lakin praktiki nəticələr göstərdi ki, bu mexanizm problemin həllindən çox onun uzadılmasına xidmət edən bir format kimi formalaşdı.
Hər üç həmsədr ölkə BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü və nüvə gücləri olmasına baxmayaraq, 1993-cü ildə qəbul edilmiş qətnamələrin icrasını təmin edə bilmədi və ya təmin etmək istəmədi. Bu isə beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi barədə ciddi suallar doğurdu.
Uzun illər ərzində həmsədrlərin əsas tezisi “münaqişənin hərbi həlli yoxdur” fikri oldu. Bu yanaşma faktiki olaraq status-kvonun dondurulmasına xidmət edirdi.
Bəzi hallarda isə Ermənistan tərəfinin mövqeyinə yaxın narrativlərin ortaya çıxması, o cümlədən “Şimali Qarabağ” kimi terminlərin dövriyyəyə buraxılması - Azərbaycanın suveren ərazilərinə dair reallığı sual altına alan yanaşmalar kimi qiymətləndirilirdi.
İşğal dövründə Azərbaycan ərazilərində şəhərlərin dağıdılması, mədəni və dini irsin məhv edilməsi, məscidlərin təhqir edilməsi kimi faktlar beynəlxalq vasitəçilərin gözləri qarşısında baş verirdi. Bununla yanaşı, qeyri-qanuni məskunlaşma və infrastruktur dəyişiklikləri də davam edirdi.
Bu proseslərə adekvat beynəlxalq təzyiqin göstərilməməsi, Minsk qrupunun effektivliyini ciddi şəkildə sual altına aldı.
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra regionda yaranan yeni reallıq Minsk qrupunun faktiki olaraq funksiyasını itirdiyini göstərdi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 12 dekabr 2022-ci il tarixli görüşdə səsləndirdiyi fikirlər bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır: dövlət başçısı Minsk qrupunun fəaliyyətini artıq zəruri hesab etmədiyini açıq şəkildə ifadə etmişdi.
Bu, Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etməsindən sonra vasitəçilik formatına baxışının dəyişdiyini göstərir.
Minsk qrupu təcrübəsi göstərdi ki, böyük güclərin daxil olduğu vasitəçilik mexanizmləri bəzən ədalətli və sürətli həllə deyil, status-kvonun qorunmasına xidmət edə bilir. Qarabağ münaqişəsi isə nəticə etibarilə yalnız sahədə dəyişən reallıqlar və Azərbaycanın hərbi-siyasi iradəsi ilə həll olundu.
Bu baxımdan post-Minsk dövrü regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması üçün həm imkan, həm də çağırış mərhələsidir.
