Misirin Aralıq dənizi sahillərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı elm dünyasını heyrətləndirən məzarlar aşkarlanıb. Təxminən iki min il əvvəl dəfn edilmiş insanların bəzilərinin ağızlarında dil formasında hazırlanmış nazik qızıl lövhələr tapılıb. Qədim misirlilər inanırdılar ki, insan öldükdən sonra da danışmağa, özünü müdafiə etməyə və tanrılara müraciət etməyə ehtiyac duyacaq. Buna görə mərhumun dili qızıldan hazırlanmış rəmzi dillə əvəz edilirdi.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Tapıntı sadəcə qiymətli metalın aşkarlanması ilə əhəmiyyət daşımır. Qızıl dillər qədim insanların ölüm, axirət və ruhun taleyi haqqında təsəvvürlərini yenidən anlamağa imkan verir. Arxeoloqların fikrincə, bu əşyalar mərhumun ölülər dünyasında danışa bilməsi, müqəddəs duaları oxuması və tanrı Osirisin qarşısında özünü müdafiə etməsi üçün hazırlanmış dəfn amuletləri olub.
Aralıq dənizi sahilində 18 məzar tapıldı
Məzarlar Misirin şimal-qərbində, İsgəndəriyyədən təxminən 100 kilometr qərbdə yerləşən Marina əl-Alameyn arxeoloji ərazisində üzə çıxarılıb. Bu ərazi qədim Leukaspis şəhəri ilə əlaqələndirilir. Vaxtilə Aralıq dənizi ticarət yollarının üzərində yerləşən şəhər müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin qovuşduğu mühüm limanlardan biri olub.
Misirli arxeoloqların apardığı son qazıntılar zamanı 18 məzar müəyyən edilib. Onlardan yeddisi yer səthinə yaxın ərazidə əhəngdaşından tikilib, 11-i isə qayaların içərisinə oyularaq yerin dərinliyində yaradılıb. Yeraltı məzarların bəzilərinin səkkiz metrə qədər dərinlikdə yerləşdiyi bildirilir.
Məzarlar əsasən Ptolemey və Roma dövrlərinə, yəni təxminən eramızdan əvvəl IV əsrlə eramızın IV əsri arasındakı uzun tarixi mərhələyə aid edilir. Bu dövrdə Misirdə qədim yerli inanclar yunan və Roma mədəniyyətinin təsiri ilə yanaşı yaşamağa davam edirdi.
Qazıntılar zamanı bəzi məzar otaqlarının ağır daş lövhələrlə bağlandığı müəyyənləşib. Arxeoloqlar içəridə insan qalıqları ilə yanaşı, saxsı qablar, yağ lampaları, amforalar, daş qurbangahlar, heykəl parçaları və dəfn mərasimlərində istifadə edilən müxtəlif əşyalar aşkar ediblər.
Ancaq ən çox diqqət çəkən tapıntı ölülərin ağız nahiyəsində aşkarlanan qızıl lövhələr olub.
Qızıl dillər nə üçün hazırlanırdı?
Tapılan əşyalar adi zinət nümunələri deyil. Onlar insan dilini xatırladan formada nazik qızıl təbəqədən hazırlanıb və dəfn zamanı mərhumun ağzına yerləşdirilib. Müxtəlif məlumatlarda onların sayı fərqli göstərilsə də, Misirin Turizm və Qədim Abidələr Nazirliyinin nümayəndəsi 20-dən çox belə amuletin tapıldığını bildirib. Bəzi arxeoloji hesabatlarda isə 24 qızıl dildən danışılır.
Mütəxəssislərin fikrincə, qədim misirlilər insanın fiziki ölümü ilə varlığının tam başa çatmadığına inanırdılar. Onların təsəvvüründə ölüm başqa dünyaya keçid idi. Lakin ruhun həmin dünyada yaşaması üçün mərhumun bədəni, adı, səsi və şəxsiyyəti qorunmalı idi.
Danışmaq qabiliyyəti də bu bütövlüyün vacib hissəsi sayılırdı. İnsan axirətdə tanrılar qarşısına çıxarkən özünün günahsız olduğunu söyləməli, duaları oxumalı və sehrli ifadələri düzgün səsləndirməli idi. Dil məhv olarsa və ya mərhum danışa bilməzsə, onun axirətdəki taleyi təhlükə altına düşə bilərdi.
Qızıl dilin mərhumun itirdiyi danışmaq qabiliyyətini rəmzi şəkildə bərpa etdiyinə inanılırdı. Başqa sözlə, bu əşya var-dövlət nümayişindən daha çox dini və sehrli vasitə hesab olunurdu.
Mərhum Osirisin məhkəməsində nə danışmalı idi?
Qədim Misir inancına görə, ölən insan axirətdə ölülər dünyasının hakimi Osirisin qarşısına çıxırdı. Burada onun həyatda etdiyi yaxşı və pis əməllər qiymətləndirilirdi. Mərhum tanrıların qarşısında günah işlətmədiyini bəyan etməli, özünü müdafiə etməli və müqəddəs sözləri söyləməli idi.
Əfsanəyə görə, mərhumun ürəyi həqiqət və ədalət ilahəsi Maatın lələyi ilə tərəzidə çəkilirdi. Ürək lələkdən ağır gələrdisə, bu, insanın günahkar olduğuna işarə sayılırdı. Belə şəxsi Ammit adlı qorxunc varlığın udacağına və onun əbədi həyata qovuşa bilməyəcəyinə inanılırdı.
Sınaqdan keçən mərhum isə Osirisin səltənətində həyatını davam etdirə bilərdi. Bunun üçün onun danışması, adını deməsi və tanrılara müraciət etməsi mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Qızıl dil də məhz bu səfərdə mərhuma yardım edən amulet kimi izah olunur.
Bununla belə, arxeoloqlar bu izahın qədim mətnlər, oxşar dəfn nümunələri və dini təsəvvürlər əsasında irəli sürüldüyünü vurğulayırlar. Qızıl dillərin bütün hallarda eyni məqsədlə istifadə edildiyini qəti şəkildə sübut edən vahid yazılı təlimat hələ aşkar edilməyib.
Niyə məhz qızıl?
Qədim Misirdə qızıl sadəcə bahalı metal deyildi. O, günəş, əbədilik və tanrılarla əlaqələndirilirdi. Qızıl paslanmır, çürümür və parlaqlığını uzun müddət qoruyur. Buna görə də misirlilər onu ölümsüzlüyün rəmzi sayırdılar.
Qədim təsəvvürlərdə qızıl bəzən “tanrıların əti” kimi qəbul edilirdi. Mərhumun ağzına qızıl dil qoyulması onun səsinin çürüməyən, yox olmayan və ilahi xüsusiyyət qazanan bir vasitə ilə əvəz edilməsi mənasına gələ bilərdi.
Bu adət bütün qədim Misir tarixi boyunca və bütün sosial təbəqələr arasında geniş yayılmayıb. Qızıl dillər daha çox Misirin Ptolemey və Roma dövrlərinə aid müəyyən məzarlarda aşkarlanır. Oxşar nümunələr əvvəlki illərdə Taposiris Maqna, Oksirinx və başqa qədim nekropollarda da tapılıb. Yeni kəşf bunun təsadüfi hadisə deyil, müəyyən dövrdə mövcud olmuş dəfn ənənəsi olduğunu bir daha göstərir.
Canlılarla ölülər arasında “qapı”
Məzarlardan birində alt hissəsi “saxta qapı” formasında hazırlanmış qurbangah da aşkarlanıb. Qədim Misir dəfn memarlığında belə qapılar canlılar dünyası ilə ölülər aləmi arasında rəmzi keçid hesab edilirdi.
İnanca görə, mərhumun ruhu bu görünməz qapı vasitəsilə yaxınlarının gətirdiyi yemək, içki və digər təqdimləri qəbul edə bilərdi. Qapı həqiqi keçid deyildi, lakin onun ruh üçün açıq olduğuna inanılırdı.
Beləliklə, eyni məzarlarda həm ölüyə danışmaq imkanı verdiyi düşünülən qızıl dillərin, həm də iki dünya arasında əlaqəni ifadə edən qapının tapılması diqqətəlayiqdir. Bunlar qədim misirlilər üçün ölümün tam ayrılıq olmadığını göstərir. Onların təsəvvüründə ölülərlə canlılar arasında əlaqə davam edirdi.
Qranit sarkofaq və sevgi ilahəsi
Qazıntılar zamanı uzunluğu təxminən 2,5 metr olan iri qranit sarkofaq da tapılıb. Onun içərisindəki insan qalıqlarının kimə məxsus olduğunu və həmin şəxsin cəmiyyətdəki mövqeyini müəyyənləşdirmək üçün araşdırmalar davam etdirilir.
Ərazidən yunanların sevgi və gözəllik ilahəsi Afroditanı təsvir etdiyi güman edilən tamamlanmamış mərmər heykəl də çıxarılıb. Misir dəfn ənənələrinin yanında yunan ilahəsinə aid təsvirin tapılması qədim Leukaspisdə mədəniyyətlərin necə bir-birinə qarışdığını göstərir.
Burada yaşayan insanlar yunan və Roma mədəniyyətinin müəyyən elementlərini qəbul etsələr də, ölülərin axirətdə danışması, Osiris qarşısında mühakimə olunması və ruhun təqdimləri qəbul etməsi kimi qədim Misir inanclarını qoruyublar.
İki min ildən sonra eşidilən səssiz səslər
Marina əl-Alameyndə tapılan qızıl dillər mərhumların kimliyini və həyatda hansı sözləri söylədiyini bizə açıqlamır. Lakin onların yaxınlarının ölüm qarşısında keçirdiyi qorxunu və ümidini göstərir. İnsanlar sevdiklərini dəfn edərkən onların başqa dünyada səssiz qalmamasını istəyiblər.
Bəlkə də qızıl dil mərhum üçün son hədiyyə idi. Onun tanrılar qarşısında danışa, günahsız olduğunu bildirə və əbədi həyata qəbul edilməsini istəyə bilməsi üçün hazırlanmışdı.
İki min il ərzində torpağın altında səssiz qalan bu insanlar bu gün özləri danışmırlar. Ancaq ağızlarında tapılan nazik qızıl parçaları onların ölümə qalib gəlmək və səslərini əbədiyyətə çatdırmaq arzusunu bütün dünyaya çatdırır.
