Dr.Tohvid Məlikzadə
Urmiyə şəhəri Qacar dövrü Azərbaycanının ikinci böyük şəhəri olaraq konstitusiyaçılığın inkişafında mühüm rol oynayıb. Buna baxmayaraq, bu dövrdə müəyyən səbəblərdən dolayı gərgin günlər yaşayıb və adi ixtilaflar öz yerini həmin şəhərdə siyasi-təhlükəsizlik böhranına verib. Bu arada məmalik-i məhrusənin əyalət və vilayətlərində nəşr olunan qəzetlər ictimai rəyin işıqlandırılmasında böyük rol oynayıb və yeni müasir siyasi fikirlərin yayılması, ardınca siyasi partiyaların yaradılması üçün zəruri zəminin hazırlanmasında əsas rol oynayıb.
"Fəryad" qəzeti Urmiyədə ilk milli nəşr olaraq müasir siyasi və ictimai fikirləri yayan nüfuzlu bir qəzet idi. Bu qəzet Urmiyəli və Səlmaslı iki gənc şəxsin - Mirzə Həbibullah Ağazadənin və Mirzə Mahmud Qənizadə Səlmasinin səyi ilə Urmiyədəki Amerika mətbəəsində türk və fars dillərində çap olunurdu. Bu nəşrin yayılması ilə Urmiyə, Qacar məmalik-i məhrusəsi içərisində əyalət mərkəzi olmamasına baxmayaraq nəşr sahibi olan ilk şəhər oldu.
Bu nəşrin ilk sayı 7 mart 1907- ci il, son sayı isə 17 noyabr 1907 - ci ildə çap edilib. Bu nəşrin çapının davam etdirilməməsinin səbəbi digər milli nəşrlər kimi, Məclisin topa tutulması, konstitusiyaçılıq işlərinin dayandırılması və konstitusiyaya qarşı olan dövlət müstəbidlərinin güclənməsi idi.
Konstitusiyaçılıqla məşğul olmaq, onun mahiyyətini araşdırmaq və ümumilikdə xalqın istədiyi hər şey uzun müddət müxtəlif risalələrin, kitabların və nəşrlərin müzakirə mövzusu olub. Onun mənasını dərk etmək, konstitusiyanı təfsir və təvil etmək, hətta hüquqi terminlər - məsələn, hüquqi tələblər, hüquqların qorunması və mahiyyət tərifi və icra mexanizmi olmadan onlarla digər tələblər - məclislərdə, nəşrlərdə və ictimai rəydə anlaşılmazlıq içində qalıb.
Hətta konstitusiyaçılığın müxtəlif sahələrində, xüsusilə Azərbaycanda (mərkəzi Təbriz olmaqla, Rəşt, Zəncan, Urmiyyə, Ərdəbil və Qəzvin kimi qolları ilə) müxtəlif təfsir və təvillər İsfahan kimi digər sahələrdən də fərqli idi. Çünki Azərbaycan konstitusiyaçılığı birbaşa olaraq Bakı və Tiflis sosial-demokrat məktəblərindən, digər tərəfdən də "Səadət" Cəmiyyəti vasitəsilə həyata keçirilən Osmanlı "İttihad və Tərəqqi"sindən təsirlənirdi. Azərbaycan sosial-demokratları da Rusiya sosial-demokratlarından bəhrələnirdi.
Bu nəşrin öyrənilməsi göstərir ki, Azərbaycanda konstitusiyaçılıq tərzi İranın müxtəlif yerlərindən əsaslı şəkildə fərqlənirdi və bunun əsas səbəblərindən biri Osmanlı və Rusiya kimi iki güclü ideya mənbəyi ilə qonşuluq hesab edilə bilər.
