- Düzgün istifadə edildiyi zaman insanın potensialını artıran, məhsuldarlığı yüksəldən və cəmiyyətlərin rifahına töhfə verən güclü texnologiyadır
Süni intellekt son vaxtlar texnologiya sahəsində ən çox müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib. Onun iqtisadiyyata, əmək bazarına, dövlət idarəçiliyinə və gündəlik həyata təsiri getdikcə artır. Bu texnologiyanın yaratdığı imkanlarla yanaşı, hüquqi tənzimləmə, etik prinsiplər, kibertəhlükəsizlik və məşğulluq kimi məsələlər də qlobal gündəmdə mühüm yer tutur.
Texnologiya strategiyaları, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal transformasiya üzrə lider Cengiz Çalıkoğlunun süni intellektin bu günü və gələcəyi, onun yaratdığı imkanlar və çağırışlar barədə fikirlərini öyrəndik.
Sherg.az müsahibəni təqdim edir:
-Süni intellektin bu günümüzə və gələcəyimizə təsirini necə qiymətləndirirsiniz?
-Süni intellekt "gələcəyin texnologiyası" deyil, bugünün reallığıdır. Bəşər tarixinin ən böyük transformasiyalarından birinin tam mərkəzindəyik.
Stenford Universitetinin təşəbbüsü ilə yayımlanan və aralarında 16 Nobel mükafatı laureatı olan iqtisadçının, eləcə də dünyanın aparıcı texnologiya şirkətlərinin rəhbərlərinin də imzaladığı açıq məktub əslində bunun ən güclü göstəricilərindən biridir. Bu çağırış bizə onu deyir ki, süni intellekt iqtisadiyyatı, əmək bazarını, dövlətləri və qlobal rəqabəti yenidən formalaşdıracaq strateji transformasiyadır.
-Çoxları süni intellektin sürətli inkişafından qorxur və onu bəşəriyyət üçün bir təhdid kimi görür. Sizin bu texnologiyaya fərdi münasibətiniz necədir?
-Süni intellektə heç vaxt qorxu ilə yanaşmıram. Əksinə, düzgün idarə olunduğu təqdirdə onun bəşəriyyət üçün çox böyük imkanlar yaratdığına inanıram. Lakin burada xüsusi vurğulamaq istədiyim çox mühüm bir məqam var. Əslində əsas məsələ texnologiya deyil. Əsas məsələ insanı, hüququ və etik dəyərləri texnologiyanın mərkəzində saxlaya bilməkdir.
-Texnologiyanın mərkəzində insanı saxlamaq dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz?
-Süni intellektin özü nə yaxşıdır, nə də pis. Onu yaxşı və ya pis edən insanların ona yüklədiyi bilik, etik anlayış və istifadə məqsədidir. Süni intellekti "çox ağıllı bir uşağa" bənzədirəm.
Əgər onu düzgün biliklərlə, düzgün mədəniyyətlə, elmi məlumatlarla və etik dəyərlərlə yetişdirsəniz, o sizə çox düzgün nəticələr təqdim edər. Amma onu yanlış məlumatlarla, manipulyasiya ilə, dezinformasiya ilə və ya çirkli məlumatlarla qidalandırsanız, həmin yanlışları daha böyük miqyasda istehsal etməyə başlayar.
Məhz buna görə də bu gün müzakirə etməli olduğumuz ən vacib məsələ təkcə süni intellektin inkişafı deyil, onun necə idarə olunacağıdır.
-Bu idarəetmə prosesində dövlətlərin üzərinə hansı öhdəliklər düşür və hüquqi mexanizmlərin rolu nə dərəcədə önəmlidir?
-Burada dövlətlərin üzərinə çox mühüm vəzifələr düşür. Süni intellekt sahəsində güclü hüquqi tənzimləmələrin həyata keçirilməsi, etik prinsiplərin müəyyən edilməsi, şəxsi məlumatların qorunması, alqoritmlərin şəffaflığı və hesabatlılığı artıq seçim deyil, zərurətdir.
Texnologiya başgicəlləndirici sürətlə inkişaf edir. Əgər hüquq, təhsil sistemi və tənzimləyici mexanizmlər də eyni sürətlə inkişaf etməzsə, bu vəziyyət cəmiyyətlər və iqtisadiyyatlar üçün ciddi risklər yarada bilər.
-Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də məşğulluqdur. Süni intellektin gəlişi ilə milyonlarla insanın işsiz qalacağı qorxusu nə dərəcədə əsaslıdır?
-Bəli, süni intellektin məşğulluğa təsiri də çox müzakirə olunur. Bəzi peşələr transformasiya olunacaq, bəziləri isə zamanla tamamilə yox olacaq.
Dünya İqtisadi Forumunun məlumatlarına görə, qarşıdakı illərdə təxminən 85 milyon iş yeri transformasiya olunacaq və ya aradan qalxacaq. Ancaq çox vaxt diqqətdən kənarda qalan daha mühüm bir həqiqət də var. Eyni dövrdə təxminən 97 milyon yeni peşə və yeni ixtisas sahəsi yaranacaq.
Deməli, məsələ iş yerlərinin tamamilə yox olması deyil. Əsas məsələ insanların, qurumların və ölkələrin bu transformasiyaya nə qədər sürətlə uyğunlaşa bilməsidir.
-Bu uyğunlaşma mərhələsində xüsusilə gələcəyini quran gənclərə nə kimi tövsiyələr verərdiniz? Onlar karyeralarını necə planlaşdırmalıdırlar?
-Xüsusilə gənclərə mühüm bir çağırış etmək istəyirəm. Bu gün universitet seçimi edən və ya karyerasını planlaşdıran gənclər yalnız bugünkü peşələrə deyil, gələcəyin tələb edəcəyi bacarıqlara da diqqət yetirməlidirlər. Süni intellektdən düzgün istifadə edən, davamlı öyrənən, analitik düşünə bilən və özünü daim inkişaf etdirən insanlar üçün bu transformasiya böyük fürsətə çevriləcək.
-Biznes dünyasında, şirkətlərdə vəziyyət necədir? Uğurlu olmaq üçün sadəcə bu texnologiyanı tətbiq etmək kifayət edirmi?
-Gələcəyi gözləyənlər deyil, gələcəyə hazırlaşanlar qalib gələcəklər. Şirkətlər baxımından da vəziyyət eynidir. Artıq təkcə süni intellekt texnologiyasını satın almaq kifayət etmir.
Uğurun əsasında keyfiyyətli məlumat, güclü məlumat bazası, məlumatların idarə olunması və möhkəm kibertəhlükəsizlik infrastrukturu dayanır. Çünki süni intellekt yanlış məlumatlarla qidalandıqda yanlış qərarlar qəbul edir; bu isə iqtisadi itkilərə, nüfuz problemlərinə və təhlükəsizlik risklərinə səbəb olur.
Buna görə də süni intellekt və kibertəhlükəsizliyi bir-birindən ayrılmaz iki strateji sahə hesab edirəm. Təhlükəsiz olmayan süni intellekt heç vaxt dayanıqlı süni intellekt ola bilməz.
-Tez-tez "rəqəmsal suverenlik" anlayışını vurğulayırsınız. Bu anlayış dövlətlərin gələcək müstəqilliyində necə bir rol oynayacaq?
-Bu gün süni intellekt yarışında qalib gələn ölkələr əslində rəqəmsal suverenliklərini də gücləndirən ölkələrdir. Gələcəkdə iqtisadi müstəqillik təkcə təbii sərvətlərlə deyil, məlumat istehsal etmək, süni intellekt inkişaf etdirmək və kritik rəqəmsal infrastrukturu təhlükəsiz şəkildə idarə etmək bacarığı ilə ölçüləcək.
Uzun illərdir xüsusilə rəqəmsal suverenlik anlayışını çox vurğulayıram. Çünki gələcəkdə ölkələrin əsl gücü öz məlumatını idarə edə bilən, öz texnologiyasını yarada bilən və rəqəmsal infrastrukturunu öz baxışı əsasında inkişaf etdirə bilən ölkələr olacaq.
-Azərbaycanın bu qlobal rəqabətdəki yerini və potensialını necə görürsünüz? Bizim üçün hansı perspektivlər var?
-Azərbaycana xüsusi olaraq baxdıqda isə bu prosesi böyük bir fürsət kimi qiymətləndirirəm. Süni intellektə investisiya yatıran, gəncləri gələcəyin texnologiyalarına hazırlayan, universitetlərlə özəl sektoru bir araya gətirən, yerli texnologiya ekosistemini gücləndirən və güclü kibertəhlükəsizlik infrastrukturu quran ölkələr gələcəyini qazanan ölkələr olacaqlar.
Çünki gələcəyin rəqabəti artıq yalnız iqtisadiyyatla deyil, biliklə, məlumatla, süni intellektlə, innovasiya ilə və yüksək ixtisaslı insan resursları ilə formalaşacaq.
-Son olaraq, fikrinizcə süni intellekt bəşəriyyəti əvəz edəcəkmi, yoxsa onun ən böyük dəstəkçisi olacaq?
-Süni intellekt insanın yerini tutacaq texnologiya deyil. Düzgün istifadə edildiyi zaman insanın potensialını artıran, məhsuldarlığı yüksəldən və cəmiyyətlərin rifahına töhfə verən güclü texnologiyadır.
Bu gün verməli olduğumuz sual "Süni intellekt gəlirmi?" sualı deyil. Çünki süni intellekt artıq həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Əsas sual budur: Biz bu transformasiyaya nə dərəcədə hazırıq? Gələcəyi formalaşdıran ölkələr arasında yer alacağıq, yoxsa sadəcə başqalarının hazırladığı texnologiyalardan istifadə edən ölkələr olacağıq?
İnanıram ki, düzgün baxış, güclü hüquqi tənzimləmələr, etik prinsiplər, yüksək ixtisaslı insan resursları və təhlükəsiz rəqəmsal infrastrukturlarla dəstəklənən süni intellekt bəşəriyyətin qarşılaşdığı ən böyük təhdid deyil, ən böyük fürsətlərdən biri olacaq.
