İranın Hörmüz boğazının açılması və gəmi hərəkətinin normallaşdırılması ilə bağlı ABŞ-yə yeddi günlük plan təqdim etməsi Yaxın Şərqdə hərbi qarşıdurma ilə diplomatik təmasların paralel davam etdiyini göstərir.
Tehran bununla bir tərəfdən dəniz təhlükəsizliyinin bərpasında maraqlı olduğunu nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə növbəti addımın məsuliyyətini Vaşinqtonun üzərinə qoymağa çalışır. İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin “seçim indi ABŞ-nindir” bəyanatı da bu siyasi mesajın ifadəsidir.
Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginlik yalnız İran və ABŞ arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşmır. Dünya enerji daşımaları baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan bu marşrutda yaranan hər hansı uzunmüddətli fasilə neft bazarına, beynəlxalq ticarətə və enerji təhlükəsizliyinə təsir göstərəcək. Buna görə də boğazın açılması ilə bağlı təşəbbüs regional məsələ olmaqla yanaşı, qlobal iqtisadi maraqlarla da birbaşa bağlıdır. Belə şəraitdə tərəflərin atəşkəs və təhlükəsizlik məsələlərində razılığa gəlməsi qarşıdurmanın coğrafi və iqtisadi miqyasının genişlənməsinin qarşısını ala bilər.
Tehranın Qətərin vasitəçiliyi ilə plan təqdim etməsi diplomatik kanalların hələ də əhəmiyyətini qoruduğunu göstərir. Qətərin prosesdə iştirakı İranla ABŞ arasında birbaşa siyasi təmasların məhdud olduğu şəraitdə kompromis imkanlarının araşdırılmasına şərait yaradır. Bununla belə, vasitəçiliyin mövcudluğu özlüyündə razılaşmanın əldə ediləcəyinə zəmanət vermir. Əsas məsələ tərəflərin təhlükəsizlik təminatları, qarşılıqlı öhdəliklər və mümkün güzəştlər üzrə ortaq mövqeyə yaxınlaşmasıdır.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranın yeddi günlük atəşkəs təklifini qəbuledilməz sayması isə diplomatik prosesin qarşısında ciddi maneələrin qaldığını göstərir. Vaşinqtonun mövqeyi Tehranın irəli sürdüyü şərtləri qəbul etməyə hazır olmadığını nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, İranın suverenlik və qanuni maraqlarını müdafiə etmək barədə bəyanatları danışıqlar prosesində öz mövqeyini zəiflətməmək niyyətindən xəbər verir. Beləliklə, tərəflər arasında əsas ziddiyyət yalnız hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə deyil, böhrandan sonrakı təhlükəsizlik arxitekturasının hansı şərtlərlə formalaşacağı ilə də bağlıdır.
Əraqçinin regional böhranların hərbi yolla həllinin problemləri dərinləşdirdiyinə dair fikirləri də İranın daha geniş siyasi mesajının tərkib hissəsidir. Tehran İslam ölkələri arasında həmrəyliyə və regional təhlükəsizliyin bölgə dövlətlərinin əməkdaşlığı əsasında təmin olunmasına çağırmaqla xarici müdaxilələrə alternativ kimi regional mexanizmləri önə çıxarır. Lakin bu yanaşmanın real nəticə verməsi üçün bəyanatlardan əlavə, region ölkələri arasında qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və mövcud ziddiyyətlərin siyasi dialoq yolu ilə tənzimlənməsi tələb olunur.
Nəticə etibarilə, yeddi günlük planın əhəmiyyəti onun qəbul edilib-edilməməsi ilə yanaşı, tərəflərin diplomatik danışıqlara qayıtmaq imkanlarını qoruyub saxlamasında da üzə çıxır. ABŞ-nin təklifi rədd etməsi hazırkı mərhələdə razılaşma perspektivini zəiflətsə də, Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi və regional sabitlik məsələləri diplomatik həll axtarışını zəruri edir. Qarşıdakı mərhələdə əsas sual Vaşinqtonun Tehranın şərtlərinə münasibətindən daha geniş məna daşıyır: tərəflər qarşılıqlı təzyiq siyasətindən təhlükəsizlik təminatları və konkret öhdəliklər üzərində qurulan danışıqlara keçə biləcəklərmi? Böhranın gələcək istiqaməti məhz bu suala veriləcək cavabdan asılı olacaq.
