Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Azərbaycanla sülh sazişi çərçivəsində anklav və eksklav probleminin qarşılıqlı ərazi mübadiləsi yolu ilə həllini təklif edib.
Sherg.az xəbər verir ki, Paşinyan sərhədlərin Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında müəyyənləşdirilməsini, hər iki ölkənin ərazisində qarşı tərəfə aid anklav və eksklavların qalmamasını, bunun üçün isə dəqiq ölçüləri müəyyənləşdirilmiş ərazi mübadiləsinin aparılmasını mümkün variant kimi irəli sürüb.
Ermənistan rəhbərinin bu açıqlaması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində ən həssas məsələlərdən birini yenidən gündəmə gətirir. Söhbət yalnız xəritədə sərhəd xətlərinin müəyyənləşdirilməsindən getmir. Anklav və eksklavların gələcək statusu, sərhədyanı yaşayış məntəqələrinin təhlükəsizliyi, nəqliyyat əlaqələri və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin praktik tətbiqi də prosesin mühüm hissəsidir.
Paşinyan Ermənistanın ərazisinin 29 min 743 kvadratkilometr səviyyəsində qalmalı olduğunu bildirib. O, həmçinin TRIPP layihəsi çərçivəsində və ondan kənarda nəqliyyat yollarının açılmasını, iki ölkənin bir-birinə qarşı ərazi iddiaları irəli sürməməsini sülhün əsas prinsipləri sırasında göstərib. Ermənistanın baş naziri Türkmənistanda Prezident İlham Əliyevlə təmaslarından sonra belə bir razılaşma üçün imkan gördüyünü də qeyd edib.
Ərazi mübadiləsi təklifinin arxasında hansı hesablamalar dayanır?
Paşinyanın təklifində diqqətçəkən əsas məqam anklav və eksklav probleminin qarşılıqlı ərazi mübadiləsi ilə həll edilməsidir. Bu yanaşma reallaşarsa, sərhədin hər iki tərəfində yerləşən və əsas ərazidən ayrı düşən torpaq sahələrinin gələcək statusu dəyişə bilər.
Azərbaycanın Ermənistan ərazisində yerləşən anklavları, eləcə də Ermənistanın Azərbaycan ərazisində yerləşən Başkənd (Artsvaşen) eksklavı bu məsələnin əsas elementlərindəndir. Lakin hansı ərazilərin mübadilə predmetinə çevriləcəyi, onların sahəsinin necə hesablanacağı və mülkiyyət hüquqları ilə bağlı məsələlərin necə həll olunacağı barədə yekun razılaşma açıqlanmayıb.
Burada mühüm bir fərq var: ərazilərin sahəsinin bərabər olması onların strateji, iqtisadi və coğrafi baxımdan eyni dəyərə malik olması demək deyil. Ərazi mübadiləsi müzakirə edilərkən torpağın ölçüsü ilə yanaşı, yaşayış məntəqələrinə çıxış, yollar, su mənbələri, kommunikasiya xətləri və yerli əhalinin gündəlik həyatına təsirlər də nəzərə alınmalıdır.
Deməli, məsələni yalnız neçə hektarın verilib, neçə hektarın alınacağı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Əsas sual mümkün razılaşmanın Azərbaycanın suverenlik hüquqlarını, təhlükəsizlik maraqlarını və sərhədyanı əhalinin mənafelərini necə təmin edəcəyidir.
Alma-Ata Bəyannaməsi sərhəd məsələsində nəyi dəyişir?
Paşinyanın təklifinin digər mühüm tərəfi 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə istinad etməsidir. Ermənistan və Azərbaycan sərhədlərin delimitasiyası prosesində bu sənədi əsas prinsip kimi qəbul ediblər. 2024-cü ildə iki ölkənin sərhəd komissiyalarının birgə fəaliyyəti haqqında Əsasnamə də imzalanaraq ratifikasiya edilib.
Bəyannaməyə istinad keçmiş sovet respublikalarının inzibati sərhədlərinin müstəqillik dövründə dövlət sərhədləri kimi tanınması prinsipini ön plana çıxarır. Ancaq bu prinsipin tətbiqi sərhədin bütün hissələrinin avtomatik müəyyənləşməsi demək deyil. Konkret koordinatların razılaşdırılması, xəritələrin tutuşdurulması və sərhədin yerində nişanlanması texniki və hüquqi prosedurlar tələb edir.
Anklavların taleyi də bu prosesdən ayrı nəzərdən keçirilə bilməz. Sərhədin hansı xətt üzrə keçəcəyi, ərazilərin hüquqi statusu və onların bir dövlətin suveren nəzarətinə necə veriləcəyi tərəflərin razılaşdıracağı sənədlərlə müəyyənləşdirilməlidir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünün və suverenlik hüquqlarının qorunmasıdır. İstənilən mümkün mübadilə bu prinsiplər, qarşılıqlılıq və hüquqi müəyyənlik əsasında qiymətləndirilməlidir.
Paşinyanın təklifi artıq razılaşma demək deyil
Oktyabrın 15-də Paşinyan anklav və eksklavların qarşılıqlı mübadiləsinin danışıqlarda müzakirə olunan variantlardan biri olduğunu bildirib. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan da müxtəlif həll yollarının nəzərdən keçirildiyini, ərazilərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və hüquqi mexanizmlərin hazırlanmasının vacibliyini vurğulayıb.
Bu açıqlamalar göstərir ki, hazırda söhbət yekunlaşdırılmış ərazi razılaşmasından deyil, mümkün həll variantlarının müzakirəsindən gedir. Ərazi mübadiləsinin hansı hüquqi mexanizmlə həyata keçiriləcəyi, əlavə prosedurların və ya referendumun lazım olub-olmayacağı kimi məsələlər də açıq qalır.
Buna görə Paşinyanın təşəbbüsünü artıq əldə edilmiş razılaşma kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Eyni zamanda, bu təklifin əhəmiyyətini kiçiltmək də doğru deyil. Çünki anklav və eksklav problemi uzun müddətdir sərhədlərin tam müəyyənləşdirilməsi və sərhədyanı ərazilərin idarə olunması ilə bağlı çətinliklər yaradır.
Əgər tərəflər qarşılıqlı qəbul edilən hüquqi mexanizm üzərində razılığa gələ bilsələr, bu, sərhəd mübahisələrinin nizamlanmasına və yerli əhalinin qarşılaşdığı praktiki problemlərin azaldılmasına kömək edə bilər. Bunun üçün isə siyasi bəyanatlardan konkret sənədlərə və icra mexanizmlərinə keçid vacibdir.
TRIPP layihəsi və Naxçıvan məsələsi
Paşinyanın açıqlamasında diqqətçəkən digər istiqamət TRIPP layihəsi və ümumilikdə regional nəqliyyat əlaqələridir. Ermənistanın baş naziri bütün yolların və kommunikasiya xətlərinin açıq olmasını, əlaqələrin yalnız bu layihə ilə məhdudlaşmamasını təklif edib. Onun yanaşmasına görə, Azərbaycan Ermənistan ərazisindən keçməklə öz ərazisinin müxtəlif hissələri arasında, Ermənistan isə Azərbaycan ərazisindən keçməklə öz ərazisinin ayrı-ayrı hissələri arasında əlaqə imkanlarına malik olmalıdır.
Azərbaycan baxımından bu məsələnin əsas istiqamətlərindən biri ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz nəqliyyat bağlantısının yaradılmasıdır. Belə bir əlaqə regional ticarətin, tranzit imkanlarının və Orta Dəhlizin inkişafına əlavə töhfə verə bilər.
Ancaq nəqliyyat xətlərinin açılması ilə bağlı razılaşmalar dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyası prinsipləri ilə uzlaşdırılmalıdır. Yolun və ya dəmir yolunun açılması onun hansı hüquqi rejimlə işləyəcəyini, təhlükəsizliyin necə təmin ediləcəyini və sərhəd nəzarətinin hansı qaydada həyata keçiriləcəyini dəqiq müəyyənləşdirməyi tələb edir.
Beləliklə, anklavların həlli və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması eyni sülh gündəliyinin bir-biri ilə əlaqəli, lakin hüquqi baxımdan ayrıca razılaşdırılmalı istiqamətləridir.
Ərazi mübadiləsi sülhə aparan yolu asanlaşdıra bilərmi?
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün davamlı olması üçün yalnız sərhəd xəttinin müəyyənləşdirilməsi kifayət etmir. Qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, sərhədyanı əhalinin təhlükəsizliyi və siyasi iddiaların hüquqi çərçivədə nizamlanması da vacibdir.
Ərazi mübadiləsi variantı tərəflərin maraqlarına uyğun hazırlanarsa, anklav və eksklavların yaratdığı bəzi problemlərin aradan qaldırılmasına imkan verə bilər. Lakin nəticə mübadilənin konkret şərtlərindən, ərazilərin strateji əhəmiyyətindən, hüquqi təminatlardan və tərəflərin razılığından asılı olacaq.
Azərbaycan üçün prioritet ərazi bütövlüyünün qorunması, Naxçıvanla nəqliyyat əlaqələrinin təmin edilməsi və sərhəd məsələlərinin beynəlxalq hüquqa uyğun həllidir. Ermənistan üçün isə sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi və təhlükəsizlik risklərinin azaldılması önəm daşıyır. Bu maraqların uzlaşdırılması yalnız qarşılıqlı razılaşma əsasında mümkündür.
Nəticə etibarilə, Paşinyanın ərazi mübadiləsi təklifi Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyində yeni müzakirə mərhələsinin göstəricisidir. Ancaq təklifin real nəticəyə çevrilməsi üçün ərazilərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, hüquqi mexanizmlərin razılaşdırılması və hər iki ölkənin milli maraqlarını qoruyan qərarların qəbul edilməsi lazımdır. Anklavların taleyini bəyanatlar deyil, məhz bu şərtlər əsasında əldə olunacaq konkret razılaşma müəyyən edəcək.
