Çetiner Çetin
Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr artıq klassik müharibə anlayışlarından kənara çıxan yeni bir qarşıdurma formasını ortaya qoyur. Rəsmi olaraq heç bir ölkənin müharibə elan etmədiyi, diplomatik bəyanatlarda “gərginliyin azaldılması” mesajlarının ön plana çəkildiyi bir dövrdə, sahədəki reallıq bunun tam əksini göstərir. Region ölkələrinin böyük hissəsi birbaşa və ya dolayı şəkildə münaqişə prosesinə cəlb olunub.
“Savaş istəmirik” deyənlərin müharibəsi
ABŞ və İsrailin İrana hücumu ilə başlayan müharibə, "Cold War" dövrünün “nəzarətli eskalasiya” strategiyasından fərqli olaraq, nəzarət mexanizmlərinin zəiflədiyi və kiçik miqyaslı addımların sürətlə regional böhrana çevrildiyi bir prosesi göstərir. Xüsusilə qeyri-dövlət aktorlarının rolunun artması, pilotsuz sistemlərin geniş yayılması və hücumların birbaşa infrastruktur obyektlərini hədəf alması münaqişənin sərhədlərini qeyri-müəyyən edir.
Vaşinqtondakı analitik mərkəzlər və Körfəz bölgəsində aparılan təhlillər bu prosesin yalnız hərbi gərginlik olmadığını göstərir. Əksinə, bu hadisələr qlobal iqtisadi tarazlığa birbaşa təsir edən çoxqatlı böhran kimi qiymətləndirilir.
Enerji istehsalı obyektlərinin, neft emalı zavodlarının və qaz infrastrukturunun hədəfə çevrilməsi müharibənin təsirini cəbhə xəttindən kənara çıxarır. Bu isə enerji təhlükəsizliyi üzərində ciddi təzyiq yaradır və neft-qaz qiymətlərində kəskin dalğalanmalara səbəb olur.
Xüsusilə Strait of Hormuz kimi strateji keçidlərin risk altına düşməsi qlobal ticarətin əsas damarlarından birində ciddi zəiflik yaradır və Avropa ilə Asiya iqtisadiyyatlarına birbaşa təsir göstərə bilər.
İqtisadi cəbhə: Müharibənin əsl dəyəri
Müharibənin ilk günlərində formalaşan iqtisadi mənzərə göstərir ki, real maliyyət hələ tam üzə çıxmayıb. ABŞ-ın qısa müddətdə milyardlarla dollar xərclə üzləşməsi və Pentaqonun əlavə büdcə tələbləri bu prosesin uzunmüddətli və bahalı olacağını göstərir.
Artan enerji qiymətləri istehsal və logistika xərclərini yüksəldir, bu da inflyasiya təzyiqini gücləndirir və ərzaq qiymətlərinin artmasına səbəb olur. Eyni zamanda regiondakı qeyri-sabitlik investisiya mühitini zəiflədir və kapital axınlarında dalğalanma yaradır.
Körfəz bölgəsində risk daha kəskindir. Qətərdə yerləşən Ras Laffan LNG kompleksinin fəaliyyətinin dayanması qlobal qaz bazarında ciddi çatışmazlıq yarada bilər. Bu isə Avropa və Asiya üçün enerji böhranı riskini artırır.
Tehranın yeni strategiyası: Asimmetrik çəkindirmə
Sahədəki proseslər İranın müharibə strategiyasında ciddi dəyişiklik olduğunu göstərir. Tehran artıq yalnız birbaşa hərbi cavabla kifayətlənmir, həm də rəqiblərinə iqtisadi və strateji zərər vurmağa yönəlmiş çoxqatlı yanaşma tətbiq edir.
Bu çərçivədə enerji infrastrukturu, dəniz ticarət yolları və logistika şəbəkələri əsas hədəflərə çevrilir. Bu yanaşma beynəlxalq analizlərdə “asimmetrik çəkindirmə” kimi qiymətləndirilir - yəni zəif tərəf güclü rəqibin ən həssas nöqtələrinə aşağı xərcli, amma yüksək təsirli zərbələr endirməyə çalışır.
Körfəzdə etimad böhranı
Münaqişənin ən ciddi nəticələrindən biri Körfəz ölkələri ilə İran arasında onsuz da zəif olan etimadın demək olar ki, tamamilə yox olmasıdır. Enerji obyektlərinin hədəfə çevrilməsi ehtimalı region ölkələrini daha sərt təhlükəsizlik tədbirləri görməyə məcbur edir.
Bu mühit diplomatik kanalları da zəiflədir və yanlış hesablamalar riskini artırır. Kiçik bir insident belə genişmiqyaslı böhrana çevrilə bilər.
Avropanın narahatlığı: Enerji və miqrasiya riski
Avropa üçün əsas risklər enerji təchizatında mümkün fasilələr və İran daxilində qeyri-sabitlik nəticəsində yarana biləcək miqrasiya dalğasıdır. Bu səbəbdən Avropa ölkələri həm enerji təhlükəsizliyini gücləndirməyə, həm də humanitar ssenarilərə hazırlaşmağa çalışır.
Vaşinqtonda qeyri-müəyyənlik
ABŞ daxilində isə əsas problem vahid strategiyanın olmamasıdır. Bir tərəf hərbi təzyiqin artırılmasını istəyərkən, digər tərəf münaqişənin nəzarətdən çıxması riskinə diqqət çəkir. Bu isə həm siyasətdə, həm də sahədə qeyri-müəyyənlik yaradır.
Müharibənin gələcəyi: Üç ssenari
Ekspertlər üç əsas ssenari irəli sürür:
Uzunmüddətli və tükəndirici müharibə
ABŞ-nin mərhələli şəkildə geri çəkilməsi
Diplomatik həll (ən çətin və az ehtimallı variant)
Yeni cəbhələr və genişlənən münaqişə
Müharibənin artıq yalnız İranla məhdudlaşmadığı, Livan və Suriya istiqamətində də genişləndiyi müşahidə olunur. İsrailin “Hizbullah”a qarşı strategiyası regionda yeni gərginlik ocaqları yaradır.
Nəticə: Etimadsızlıq üzərində qurulan yeni dövr
Yaxın Şərqdə baş verənlər sadəcə hərbi qarşıdurma deyil, həm də təhlükəsizlik sisteminin çökməsi və qeyri-müəyyənliyin hakim olduğu yeni dövrün başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Artıq əsas mübarizə yalnız cəbhədə deyil - enerji xətləri, ticarət yolları və geosiyasi təsir zonaları üzərində gedir.
Ekspertlərin fikrincə, bu münaqişə qısa müddətdə bitməkdənsə, formasını dəyişərək uzun müddət davam edən və daha geniş coğrafiyanı əhatə edən qarşıdurmaya çevrilə bilər.
