İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında iştirak etmək üçün Nyu-Yorka səfəri ABŞ və İran arasında davam edən hərbi qarşıdurma fonunda adi diplomatik tədbirdən daha geniş məna daşıyır.
Vaşinqton və Tehran arasında münasibətlərin son dərəcə gərgin olduğu bir vaxtda İran prezidentinin ABŞ ərazisinə daxil olması özü diplomatik paradoks yaradır: iki ölkə arasında müharibə davam etdiyi halda, onların liderləri eyni şəhərdə, BMT platformasının yaratdığı diplomatik çərçivə daxilində mümkün təmas imkanına malik olurlar. ABŞ administrasiyası İran nümayəndə heyətinin BMT Baş Assambleyasına gəlməsinə icazə verib və bunu BMT-nin mənzil-qərargahına ev sahibliyi edən ölkə kimi öhdəlikləri ilə əlaqələndirib. Bununla belə, İran nümayəndə heyətinin Nyu-Yorkdakı hərəkətlərinə məhdudiyyətlər də tətbiq olunub.
Məhz bu şəraitdə İran parlamentinin deputatı Qasım Rəvanbəxşin Pezeşkianın ABŞ-də həbs edilə biləcəyi barədə açıqlaması diqqət çəkir. Burada əsas məsələ həmin iddianın özünün nə dərəcədə real olması deyil, belə bir ehtimalın İran siyasi diskursunda hansı narahatlığı ifadə etməsidir. Rəvanbəxş Pezeşkianın ABŞ-də həbsini İran üçün “məğlubiyyət” kimi qiymətləndirir və bununla prezidentin təhlükəsizliyi məsələsini ölkənin milli ləyaqəti və siyasi qarşıdurma kontekstinə bağlayır. Onun sözləri, ilk növbədə, İran daxilində ABŞ-yə qarşı dərin etimadsızlığın və diplomatik təmasların siyasi risk kimi qəbul edilməsinin göstəricisi kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Lakin faktiki vəziyyət deputatın səsləndirdiyi ssenaridən daha mürəkkəbdir. ABŞ administrasiyası artıq Pezeşkian və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin Nyu-Yorkda BMT tədbirlərində iştirakına icazə verib. Bu qərar Vaşinqtonun Tehranla münasibətlərinin normallaşması demək deyil. Əksinə, ABŞ İran nümayəndə heyətinin səfərinə icazə verməklə bir tərəfdən beynəlxalq öhdəliklərini yerinə yetirir, digər tərəfdən isə səfərin şərtlərinə məhdudiyyətlər tətbiq edir. Beləliklə, Vaşinqtonun yanaşmasında diplomatik kanalın tam bağlanmadığı, lakin bu kanalın ciddi nəzarət altında saxlanıldığı görünür.
Bu mənzərədə daha mühüm məsələ Donald Tramp və Məsud Pezeşkian arasında mümkün görüşdür. Tramp sentyabrın 20-də Pezeşkianla görüşməyə açıq olduğunu bildirib. Bununla belə, sentyabrın 21-nə olan məlumata görə, tərəflər arasında belə görüş üçün rəsmi razılaşdırılmış vaxt və format açıqlanmayıb. Pezeşkianın proqramında bir sıra dünya liderləri ilə görüşlər nəzərdə tutulsa da, Trampın rəsmi görüş cədvəlində İran prezidenti ilə ayrıca görüş hələ təsdiqlənmiş formatda yer almayıb.
Bu baxımdan mümkün görüşün özü qədər görüşün hansı şərtlərlə baş tutacağı da əhəmiyyətlidir. Çünki ABŞ və İran hazırda yalnız diplomatik fikir ayrılığı yaşayan iki dövlət deyil. Onların münasibətləri hərbi qarşıdurma, iqtisadi təzyiq və nüvə məsələsi ətrafında kəskin ziddiyyətlərlə xarakterizə olunur. Reuters-in məlumatına görə, BMT Baş Assambleyası ərəfəsində tərəflər arasında potensial danışıqlar məsələsi gündəmdə qalır, lakin diplomatik perspektiv hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Ona görə də Tramp-Pezeşkian görüşü baş tutarsa, onun siyasi əhəmiyyəti yalnız iki prezidentin görüşməsi faktı ilə məhdudlaşmayacaq. Belə bir təmas tərəflərin hərbi qarşıdurmadan diplomatik müstəviyə keçid imkanlarını yoxlamaq üçün kanal rolunu oynaya bilər. Eyni zamanda, görüşün konkret nəticə verməməsi və ya tərəflərin bir-birinə qarşı sərt mövqelərini təkrarlaması da mümkündür. Bu səbəbdən görüşü avtomatik olaraq danışıqların başlanğıcı və ya münasibətlərdə dönüş nöqtəsi kimi təqdim etmək doğru olmaz.
İran daxilindəki siyasi reaksiyalar isə mümkün görüşün Tehran üçün nə qədər həssas məsələ olduğunu göstərir. Rəvanbəxşin açıqlamasında diqqət çəkən məqam Tramp və Pezeşkian arasında görüşün özünə deyil, görüş zamanı yaranacaq siyasi simvolizmə xüsusi əhəmiyyət verilməsidir. Deputatın fikrincə, Trampın görüşü son anda ləğv etməsi və ya şərtlər irəli sürməsi İran üçün alçaldıcı nəticə yarada bilər. Digər tərəfdən, görüşün baş tutması da onun üçün avtomatik olaraq müsbət hadisə hesab edilmir. Bu yanaşma İran siyasi elitasının bir hissəsində ABŞ ilə birbaşa dialoqa münasibətdə mövcud olan ikili yanaşmanı nümayiş etdirir: diplomatik təmas potensial üstünlük vasitəsi kimi qəbul edilə bilər, lakin onun İranın siyasi mövqeyini zəiflədəcək formada həyata keçirilməsi ciddi risk sayılır.
Burada BMT platformasının xüsusi rolu da nəzərə alınmalıdır. BMT Baş Assambleyası ABŞ və İran kimi bir-birinə qarşı duran dövlətlərin birbaşa və ya dolayı kommunikasiya imkanlarını saxlamasına şərait yaradan nadir diplomatik məkanlardan biridir. Pezeşkianın Nyu-York səfəri İran üçün yalnız ABŞ rəsmiləri ilə mümkün təmas məsələsi deyil; prezidentin beynəlxalq auditoriyaya Tehranın mövqeyini birbaşa çatdırması baxımından da əhəmiyyətlidir. İran prezidentinin proqramında dünya liderləri ilə görüşlərlə yanaşı, ABŞ-dəki iranlılarla və amerikalı ekspertlər, beyin mərkəzləri nümayəndələri ilə təmasların da nəzərdə tutulduğu bildirilir.
Digər tərəfdən, Vaşinqtonun Pezeşkianın səfərinə icazə verməsi ilə onunla görüşməyə hazır olması eyni məna daşımır. Birincisi hüquqi və diplomatik öhdəliklərlə, ikincisi isə siyasi qərarla bağlıdır. ABŞ-nin BMT-yə ev sahibliyi edən ölkə kimi yüksək səviyyəli nümayəndə heyətlərinin Baş Assambleyada iştirakını təmin etməsi beynəlxalq diplomatik praktikanın bir hissəsidir. Trampın Pezeşkianla görüşə açıq olduğunu bildirməsi isə ayrıca siyasi siqnaldır. Bu iki məqamı bir-birindən ayırmaq ABŞ-İran münasibətlərində hazırkı diplomatik dinamikanı düzgün qiymətləndirmək üçün vacibdir.
Nəticə etibarilə, Pezeşkianın Nyu-Yorka səfəri ABŞ və İran arasında münasibətlərdə ziddiyyətli iki tendensiyanı eyni vaxtda ortaya çıxarır. Bir tərəfdə hərbi qarşıdurma, qarşılıqlı təhdidlər və sərt siyasi ritorika dayanır; digər tərəfdə isə BMT çərçivəsində diplomatik təmasların qorunması və mümkün danışıqlar üçün kanalın tamamilə bağlanmaması görünür. İran deputatının səsləndirdiyi “həbs” və “rüsvayçılıq” ssenariləri bu qarşıdurmanın Tehran daxilində necə qəbul edildiyini göstərən siyasi reaksiyalardır, lakin ABŞ administrasiyasının Pezeşkianın səfərinə artıq icazə verməsi həmin ssenarinin faktiki baş verdiyini göstərmir.
Bu səbəbdən Nyu-Yorkdakı əsas sualın yalnız “Tramp Pezeşkianla görüşəcəkmi?” olmadığı görünür. Daha mühüm məsələ mümkün təmasın hansı siyasi çərçivədə baş verəcəyi, tərəflərin hansı şərtləri irəli sürəcəyi və bu görüşün davam edən müharibə şəraitində diplomatik kanalın genişlənməsinə, yoxsa yalnız qarşılıqlı mesajların çatdırılmasına xidmət edib-etməyəcəyidir. Hazırkı məlumatlar Vaşinqton və Tehran arasında dialoq imkanının tamamilə aradan qalxmadığını göstərir, lakin bunun real siyasi razılaşmaya çevriləcəyini söyləmək üçün hələ kifayət qədər əsas yoxdur.
