Uşaqların beyin quruluşunu formalaşdıran ən əsas amil hansıdır? Ekran qarşısında keçirilən vaxt, valideynlik tərzi, yoxsa uşağın IQ səviyyəsi? ABŞ-ın Vaşinqton Universitetinin təxminən 12 min uşaq üzərində apardığı araşdırma bu mövzuda formalaşmış bir çox təsəvvürü alt-üst edərək diqqətçəkən nəticə ortaya qoyub: Uşağın beyin inkişafına ən güclü təsir göstərən amil sosial-iqtisadi şəraitdir.
Sherg.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, tədqiqata görə, aşağı gəlir səviyyəsi uşaqların beynində xroniki stress və yuxusuzluğun dərin izlərini buraxır.
İllərdir uşaqların inkişafı ilə bağlı müzakirələrdə ekran vaxtı, sosial media, valideynlik tərzi və təhsil sistemi ön plana çıxarılır. Lakin Science jurnalında dərc olunan yeni araşdırma bu müzakirələri tamamilə fərqli istiqamətə yönəldir. Təxminən 12 min uşağın beyin görüntülərini analiz edən alimlər müəyyən ediblər ki, inkişaf etməkdə olan beynə ən güclü təsir sosial-iqtisadi şəraitdən qaynaqlanır.
Vaşinqton Universitetinin Tibb Fakültəsi tərəfindən aparılan araşdırma göstərir ki, ailənin gəliri, ev sahibi olub-olmaması, yaşanılan məhəllənin yoxsulluq səviyyəsi və nəqliyyat imkanları kimi sosial-iqtisadi göstəricilər uşaqların beyin quruluşu və funksiyası ilə digər bütün amillərdən daha güclü əlaqəyə malikdir.
649 müxtəlif amil araşdırılıb
Tədqiqatçılar uşaqların beyin inkişafına təsir göstərə biləcək amilləri mümkün qədər geniş çərçivədə qiymətləndiriblər. Bu məqsədlə sosial-iqtisadi şərait, ekran vaxtı, idrak qabiliyyətləri, fiziki və psixi sağlamlıq, valideynlik tərzi, şəxsiyyət xüsusiyyətləri, yuxu, stress, sosial münasibətlər, ətraf mühit şəraiti və tibbi keçmiş daxil olmaqla 12 kateqoriya üzrə ümumilikdə 649 dəyişən təhlil edilib.
Araşdırmada ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutlarının dəstəklədiyi Adolescent Brain Cognitive Development (ABCD) layihəsində iştirak edən 9–10 yaşlı 11 min 878 uşağın MRT görüntülərindən istifadə olunub.
Nəticələrə əsasən, sosial-iqtisadi amillər uşaqların beyin funksiyalarındakı dəyişkənliyin təxminən 16 faizini izah edir. Bu göstərici IQ, valideynlik tərzi və sağlamlıq tarixi kimi amillərin təsirini geridə qoyur.
İlk 40 göstəricinin 37-si sosial-iqtisadi amillərdir
Araşdırmanın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri odur ki, beyin funksiyası ilə ən güclü əlaqəyə malik ilk 40 göstəricidən 37-si sosial-iqtisadi amillərlə bağlıdır. Beyin quruluşu ilə ən sıx əlaqə göstərən ilk 40 göstəricidən isə 35-i yenə sosial-iqtisadi şəraitə aiddir.
Ailə gəliri, ev sahibi olmaq, yaşanılan ərazidə yoxsulluq səviyyəsi, məhəllənin sosial və iqtisadi resursları, eləcə də nəqliyyat imkanlarına çıxış siyahının ilk pillələrində yer alır. Digər mühüm amillər arasında yuxu rejimi, ekran vaxtı və stress də qeyd olunur.
Araşdırmanın baş müəllifi Skott Marek sosial-iqtisadi şəraitin mühüm rol oynayacağını gözlədiyini, lakin təsirin bu qədər güclü olacağını düşünmədiyini bildirib:
“Bu amil sanki digər bütün faktorları kölgədə qoydu.”
“Daha az ağıllı deyil, daha yorğundur”
Araşdırma göstərir ki, sosial-iqtisadi şərait xüsusilə beynin motor və hissiyat sahələrində nəzərəçarpacaq izlər buraxır. Gündəlik yuxu çatışmazlığına, fiziki yorğunluğa və stressə həssas olan bu bölgələr hərəkət, bədən hissiyyatı və ətraf mühitdən gələn siqnalların emalına cavabdehdir.
Bunun əksinə olaraq, düşünmə, məntiq yürütmə və problem həlli kimi yüksək idrak prosesləri ilə əlaqəli beyin sahələrinin sosial-iqtisadi amillərlə əlaqəsi daha zəif olub.
Bu nəticə aşağı sosial-iqtisadi şəraitdə böyüyən uşaqların daha aşağı intellektual potensiala malik olduqları anlamına gəlmir. Alimlərin fikrincə, MRT görüntülərində müşahidə edilən fərqlər uşaqların zəka səviyyəsindən daha çox gündəlik həyatlarında məruz qaldıqları xroniki stress və yorğunluğu əks etdirir.
Araşdırmanın aparıcı müəlliflərindən Niko Dozenbax bunu belə izah edir:
“Bu, daha az ağıllı bir beyin demək deyil. Sadəcə, görünən odur ki, həmin beyin daha yorğun və daha çox stress altındadır.”
IQ ilə bağlı müzakirələrə yeni baxış
Araşdırma uzun illərdir davam edən “Zəkanın beyində fiziki izi varmı?” sualına da yeni baxış təqdim edir.
Əvvəlki tədqiqatlar IQ göstəricisi ilə beyin qabığının qalınlığı və müxtəlif beyin şəbəkələri arasında əlaqə olduğunu irəli sürürdü. Lakin Vaşinqton Universitetinin alimləri hesab edirlər ki, bu əlaqələrin əhəmiyyətli hissəsi sosial-iqtisadi amillərin təsirinin kifayət qədər nəzərə alınmaması ilə bağlı ola bilər.
Tədqiqatçılar sosial-iqtisadi vəziyyətin təsirini statistik olaraq analizdən çıxardıqda, beyin göstəriciləri ilə IQ arasındakı əvvəlki əlaqələrin təxminən 70 faizi statistik əhəmiyyətini itirib.
Alimlər yalnız yüksək sosial-iqtisadi səviyyəyə malik ailələrdən olan uşaqları ayrıca təhlil etdikdə isə IQ ilə beyin quruluşu və ya beyin şəbəkələrinin fəaliyyəti arasında əhəmiyyətli əlaqə aşkarlanmayıb.
Skott Marekin sözlərinə görə, bu nəticələr göstərir ki, ətraf mühitin uşaqların beyninə təsiri əvvəllər yanlış şəkildə IQ-nun bioloji göstəricisi kimi qiymətləndirilmiş ola bilər.
Məsələ yalnız ailələrin maddi imkanları deyil
Araşdırmanın nəticələri uşaqların inkişafına görə məsuliyyəti yalnız valideynlərin fərdi seçimləri ilə izah edən yanaşmanı da sual altına alır. Mütəmadi yuxu, ekran vaxtının məhdudlaşdırılması və sakit ailə mühiti vacib olsa da, bunların təmin olunması ailələrin iqtisadi və sosial imkanlarından birbaşa asılıdır.
Uzun iş saatları, sıx yaşayış şəraiti, təhlükəsiz olmayan məhəllələr, nəqliyyat problemləri, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və ailədaxili davamlı stress uşaqların yuxu keyfiyyətinə və gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir.
Bu səbəbdən tədqiqat göstərir ki, uşaqların inkişafını dəstəkləmək üçün təkcə valideynlərə düzgün vərdişlər tövsiyə etmək kifayət deyil. Ailələrin üzərindəki struktur problemləri azaldacaq sosial siyasətlər də bu prosesin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Fürsət bərabərliyi həm də beyin inkişafı məsələsidir
Araşdırmanın ən ümidverici nəticəsi odur ki, beyin görüntülərində müşahidə olunan fərqlər dəyişdirilə bilməyən xüsusiyyətlər deyil. Tədqiqata görə, sosial-iqtisadi şəraitin beyin üzərindəki təsiri əsasən yuxu pozğunluğu və xroniki stress kimi aradan qaldırıla bilən amillər vasitəsilə formalaşır.
Uşaqların yuxu rejimini qoruyan, ailələrin gündəlik stressini azaldan, təhlükəsiz yaşayış mühiti və sosial dəstək mexanizmləri yaradan proqramlar neyroinkişaf fərqlərinin azalmasına kömək edə bilər.
Bu nəticələr təkcə səhiyyə və təhsil siyasəti baxımından deyil, uşaqlara və ailələrə xidmət göstərən şirkətlər üçün də mühüm mesaj verir. Təhsil texnologiyalarından qida sənayesinə, pərakəndə ticarətdən oyuncaq sektoruna qədər uşaqlara yönəlmiş məhsul və xidmətlər fərdi istehlak seçimlərindən kənara çıxaraq fürsət bərabərliyini dəstəkləyən yanaşma ilə hazırlanmalıdır.
Çünki araşdırmanın ortaya qoyduğu mənzərəyə görə, uşağın beynində ən dərin izi onun nə izlədiyi, nə yediyi və ya valideynlərinin onu necə böyütdüyü deyil, hansı şəraitdə yaşadığı, özünü nə qədər təhlükəsiz hiss etdiyi və kifayət qədər dincələ bilməsi üçün nə qədər imkanının olduğu qoyur.
