Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri hesab olunan Eriduda aparılan yeni araşdırma burada 6 min ildən də əvvəl mövcud olmuş geniş suvarma kanalları şəbəkəsinin izlərini üzə çıxarıb.
Sherg.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, alimlərin fikrincə, bu sistem şəhərin minilliklər boyu inkişafını təmin edən kənd təsərrüfatının əsas dayaqlarından biri olub.
Mesopotamiyanın isti və quraq iqlimi dünyanın ilk şəhər mərkəzlərinin məhz bu bölgədə yaranmasına baxmayaraq, burada əkinçilik heç də asan olmayıb. Cənubi İraqda yerləşən Eridu isə geniş yayılmış fikrə görə, dünyanın məlum olan ən qədim şəhər məskənlərindən biridir.
E.ə. VI minillikdə salındığı düşünülən Eridu təxminən 6 min il ərzində mövcud olub və eramızın V əsri ətrafında tərk edilib. Şumer mətnlərində şəhərin xüsusi mifoloji əhəmiyyəti vardı. Şumerlərin kral siyahısına görə, ilk hökmdarlar Eriduda məskunlaşmaq üçün “göydən enmişdilər”.
Lakin quraq iqlim şəraitində belə böyük yaşayış məntəqəsinin minilliklər boyu mövcud olması mühüm su idarəetmə sisteminin olmasını tələb edirdi.
Suvarma olmadan əkinçilik mümkün deyildi
Tədqiqatçıların sözlərinə görə, Holosen dövründə Mesopotamiyada yağıntıların miqdarı əkinçiliyi davam etdirmək üçün kifayət qədər deyildi. Bu səbəbdən bölgədə kənd təsərrüfatının inkişafı və məskunlaşmanın davamlılığı üçün suvarma həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Əvvəlki araşdırmalar Eridu ətrafında xurma yetişdirilməsinin təxminən 7 min il əvvəl başladığını göstərmişdi. Bölgədə qədim suvarma kanallarının mövcudluğu da ehtimal edilirdi. Lakin onların nə vaxt inşa edildiyi indiyədək dəqiq müəyyənləşdirilməmişdi.
Yeni araşdırmanın müəllifləri bu suala cavab tapmaq üçün Eridu ətrafındakı ərazinin peyk görüntülərini təhlil ediblər. Onlar qədim kanallarla yanaşı, daşqın və çay yataqlarının dəyişməsi nəticəsində yaranan “yarılma yelpikləri” (crevasse splay) kimi tanınan yelpikşəkilli su sistemlərini də müəyyən ediblər.
Bu kanalların bir hissəsi qədim dövrdə Eridunun yanından keçən və Fərat çayının sonradan qurumuş qollarından biri ilə əlaqəli olub.
Kanalların yaşı 6 min ildən çoxdur
Tədqiqatçılar müəyyən edilmiş kanallardan bəzilərində sahə araşdırmaları apararaq kiçik qazıntılar həyata keçiriblər. Buradan toplanan qabıq nümunələri daha sonra radiokarbon üsulu ilə tarixləndirilib.
Ən qədim nümunənin təxminən e.ə. 4540-cı ilə aid olduğu müəyyənləşdirilib.
Bu nəticə qədim Mesopotamiyada genişmiqyaslı su idarəetmə sistemlərinin 6 min ildən də əvvəl mövcud olduğunu göstərir.
Daha sonrakı dövrlərdə isə kanal şəbəkəsi xeyli genişlənib. E.ə. III minillikdən etibarən kanallar kənd təsərrüfatı ərazilərini bir-birindən ayıran və onları tarlalara bölən böyük, torvari şəbəkə əmələ gətirib.
Alimlərin fikrincə, bu sistem Eridunun çiçəklənmə dövründə geniş xurma bağlarının salınmasına imkan vermiş ola bilər.
Eridunun minilliklər boyu davam edən iqtisadiyyatının əsası
Eriduda və ətraf ərazilərdə əvvəllər aparılmış tədqiqatlar burada buğda və arpa kimi taxıl bitkilərinin becərildiyini göstərən sübutlar da ortaya çıxarmışdı.
Yeni araşdırmanın müəllifləri hesab edirlər ki, aşkar edilmiş suvarma sistemi Eridunu ərzaqla təmin edən və minilliklər ərzində fəaliyyət göstərən geniş kənd təsərrüfatı təsərrüfatının əsasını təşkil etmiş ola bilər.
Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, suvarılan torpaqlar şəhərin ehtiyac duyduğu buğda, arpa, xurma və digər kənd təsərrüfatı bitkiləri ilə tərəvəzləri təmin etmiş ola bilər.
Beləliklə, Eridunun sirri yalnız onun “ilk şəhər” kimi ortaya çıxmasında deyil, həm də quraq Mesopotamiya şəraitində böyük bir şəhər mərkəzinin minilliklər boyu yaşamasını mümkün edən mürəkkəb su və kənd təsərrüfatı sistemində ola bilər.
Mənbə: Rayne, L., de Gruchy, M., Jotheri, J. & Abdan, R. (2026). Landscape Archaeology of the Eridu Region: Discovering the Irrigation Systems of Ancient Farms. Iraq, 1–20.
