Süni intellekt həyatın demək olar ki, bütün sahələrində yeni imkanlar açır. Lakin texnologiyanın sürətli inkişafı onun yaratdığı riskləri də eyni dərəcədə artırır. Artıq söhbət yalnız kibertəhlükəsizlikdən deyil, süni intellektin terrorçuluq, radikalizm və transmilli cinayətkarlığın yeni alətinə çevrilməsi ehtimalından gedir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin IV Bakı Təhlükəsizlik Forumunun iştirakçılarına müraciətində səsləndirdiyi fikirlər məhz bu reallığa diqqət çəkir.
Dövlət başçısının vurğuladığı əsas məqam ondan ibarətdir ki, rəqəmsal imkanlardan, xüsusilə süni intellektdən bədniyyətli istifadə radikal ideyaların daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına, terrorçu şəbəkələrin maliyyə imkanlarının genişləndirilməsinə və yeni tərəfdarların cəlb edilməsinə şərait yarada bilər. Bu isə terrorçuluğa qarşı mübarizənin ənənəvi mexanizmlərinin yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.
Terrorçuluğun rəqəmsal mərhələsi
Əvvəllər terror təşkilatlarının əsas imkanları silah, canlı əlaqələr, gizli maliyyə kanalları və fiziki infrastrukturla bağlı idisə, rəqəmsal texnologiyalar bu modelə yeni ölçü əlavə edib. Sosial şəbəkələr, şifrəli kommunikasiya vasitələri, rəqəmsal maliyyə alətləri və süni intellekt terror şəbəkələrinin informasiya fəaliyyətini daha sürətli və çevik təşkil etməsinə imkan yaradır.
Burada əsas dəyişiklik təkcə informasiyanın yayılma sürətində deyil. Süni intellekt böyük həcmdə məlumatı emal etmək, müxtəlif auditoriyalar üçün məzmun hazırlamaq və kommunikasiya proseslərini avtomatlaşdırmaq imkanına malikdir. Bu texnologiyaların qanunsuz məqsədlərlə istifadəsi radikal qrupların təbliğat imkanlarını genişləndirə bilər.
Beləliklə, təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız sərhədlərin, strateji obyektlərin və fiziki məkanın qorunması ilə məhdudlaşmır. İnformasiya məkanı da təhlükəsizlik sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Ən böyük risk: texnologiyanın sərhəd tanımaması
Müasir təhlükələrin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmamasıdır. Bir ölkədə yaradılan rəqəmsal məzmun saniyələr ərzində başqa ölkələrdə milyonlarla insana çatır. Terror şəbəkələrinin maliyyə və kommunikasiya mexanizmləri də müxtəlif yurisdiksiyalara yayılır.
Məhz buna görə Prezident İlham Əliyev təhlükəsizlik məsələsinin qlobal xarakter aldığını vurğulayır. Azərbaycan Prezidentinin 2025-ci ildə III Bakı Təhlükəsizlik Forumuna müraciətində də forumun qlobal və regional təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi və onların qarşısının alınması üçün beynəlxalq əməkdaşlıq platforması olduğu qeyd edilmişdi.
Bu yanaşma göstərir ki, Bakı təhlükəsizlik məsələlərinə yalnız milli çərçivədən yanaşmır. Terrorizm, kibercinayətkarlıq, hibrid təhdidlər və yeni texnologiyaların yaratdığı risklər qarşısında dövlətlərarası koordinasiyanın gücləndirilməsi ön plana çıxır.
Süni intellekt həm risk, həm də mübarizə vasitəsidir
Burada mühüm paradoks ortaya çıxır: süni intellekt təhlükə mənbəyi olmaqla yanaşı, həmin təhlükələrə qarşı mübarizədə də mühüm alətə çevrilə bilər.
Böyük həcmdə məlumatların təhlili, şübhəli rəqəmsal fəaliyyətlərin müəyyənləşdirilməsi, kibertəhdidlərin erkən aşkarlanması və təhlükəsizlik sistemlərinin daha çevik işləməsi süni intellektin imkanlarından biridir.
Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf və süni intellekt sahəsində institusional mexanizmləri gücləndirməyə yönəlmiş addımları da bu prosesin yalnız texnoloji deyil, idarəetmə və təhlükəsizlik aspektlərinin olduğunu göstərir. 2026-cı ilin fevralında qəbul edilmiş fərmanla rəqəmsallaşma, elektron hökumət, süni intellekt və innovasiya sahələrində fəaliyyətin əlaqələndirilməsi üzrə mexanizmlər müəyyənləşdirilib.
Deməli, qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ süni intellektdən imtina etmək deyil, onun imkanlarını təhlükəsizlik, hüquq və məsuliyyət prinsipləri ilə uzlaşdırmaqdır.
Azərbaycan üçün mesajın xüsusi əhəmiyyəti
Azərbaycanın yerləşdiyi Cənubi Qafqaz regionu enerji, nəqliyyat və geosiyasi bağlantıların kəsişdiyi məkan kimi təhlükəsizlik məsələlərinə xüsusi həssaslıq tələb edir. Buna görə də kibertəhdidlər, terrorçuluq, transmilli cinayətkarlıq və hibrid təhdidlər yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütün regionun təhlükəsizlik gündəliyinə daxildir.
Bu baxımdan Bakının təhlükəsizlik forumları vasitəsilə beynəlxalq ekspertləri və təhlükəsizlik qurumlarını bir araya gətirməsi təsadüfi deyil. 2025-ci ildə Azərbaycan Bakı Təhlükəsizlik Forumunun illik əsasda davam etdirilməsi və onun təşkilati strukturunun formalaşdırılması təşəbbüsünü irəli sürmüşdü.
2026-cı ilin sentyabrında isə Türk Dövlətləri Təşkilatının üzv ölkələrinin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Bakıda keçirilən görüşündə terrorizm, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun qorunması ümumi təhlükəsizlik gündəliyinin mühüm istiqamətləri kimi qeyd olunub.
Bu mənada süni intellekt məsələsi həmin təhlükəsizlik gündəliyinin yeni və sürətlə böyüyən komponenti kimi çıxış edir.
Yeni təhlükəsizlik modeli formalaşır
Dünyada təhlükəsizlik anlayışı transformasiya olunur. Artıq güclü ordu və sərhəd mühafizəsi ilə yanaşı, informasiya məkanına nəzarət, kibermüdafiə, texnoloji hazırlıq, süni intellekt imkanları və beynəlxalq məlumat mübadiləsi də dövlətlərin təhlükəsizlik potensialının mühüm hissəsidir.
Prezident İlham Əliyevin mesajının əsas mahiyyəti də məhz burada ortaya çıxır: müasir təhdidlər ayrı-ayrı dövlətlərin sərhədləri daxilində həll edilə bilməz. Dövlətlər yeni texnologiyaların yaratdığı imkanlarla yanaşı, onların yaratdığı risklərə qarşı da ortaq mexanizmlər formalaşdırmalıdır.
Süni intellektin gələcəkdə qlobal təhlükəsizlik sisteminə təsiri isə artıq nəzəri məsələ deyil. Texnologiya inkişaf etdikcə onun təhlükəsizlik arxitekturasına inteqrasiyası da qaçılmaz olacaq. Bu mərhələdə əsas sual süni intellektin nə qədər inkişaf edəcəyi deyil, bu inkişafın hansı qaydalar, hansı məsuliyyət mexanizmləri və hansı beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində idarə olunacağıdır.
Bakıdan səslənən mesaj da məhz bu reallığa diqqət çəkir: XXI əsrdə təhlükəsizliyi qorumaq üçün yalnız fiziki sərhədləri deyil, rəqəmsal sərhədləri də müdafiə etmək lazım gələcək.
