- Bir körpənin kim olacağını müəyyən edən ən güclü amil valideyn nümunəsi və ailə mühitidir
Müasir həyatın sürətli ritmi valideynləri çətin seçim qarşısında qoyur. Bir tərəfdən ailənin maddi rifahını təmin etmək zərurəti, digər tərəfdən isə uşağın tərbiyəsi və inkişafı məsələsi dayanır. Bu səbəbdən də tez-tez belə bir sual səslənir: uşağı dayə tərbiyə etməlidir, yoxsa valideynlər?
Əslində bu sualın sadə cavabı yoxdur. Çünki tərbiyə yalnız uşağın yeməyini vermək, onu geyindirmək və ya təhlükəsizliyini təmin etməkdən ibarət deyil. Tərbiyə uşağın xarakterinin, dəyərlərinin, dünyagörüşünün və gələcək həyat modelinin formalaşmasıdır.
Məşhur alman şairi və mütəfəkkiri İohann Volfqanq fon Göte deyirdi: "Uşaqlara yaxşı nümunə göstərmək onları tərbiyə etməyin yeganə yoludur". Bu fikir təsadüfi deyil. Uşaq ilk növbədə eşitdiklərini deyil, gördüklərini mənimsəyir. Ona görə də valideynlərin davranışı uşağın gələcəyinə təsir edən ən mühüm amildir.
Bəzi insanlar hesab edir ki, hər şeyi genetika müəyyən edir. Şübhəsiz, insanın xarakterində irsi xüsusiyyətlərin rolu böyükdür. Lakin genetika taleyi tam müəyyən etmir. Məşhur psixoloq Albert Banduranın sosial öyrənmə nəzəriyyəsinə görə, uşaqlar davranış modellərini müşahidə yolu ilə mənimsəyirlər. Yəni genetik meyllər olsa da, mühit onların necə inkişaf edəcəyini müəyyənləşdirir.
ABŞ-nin tanınmış pediatrı Benjamin Spock yazırdı: "Uşaqların ən çox ehtiyacı olan şey onları sevən və onlarla vaxt keçirən valideynlərdir". Bu fikir bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki ən bahalı oyuncaqlar və ya ən peşəkar dayələr belə valideyn sevgəsini və diqqətini əvəz edə bilmir.
Bu, dayələrin əhəmiyyətini azaltmır. İnkişaf etmiş ölkələrdə peşəkar dayələr uşağın gündəlik qayğısında valideynlərə ciddi dəstək göstərirlər. Lakin onların əsas funksiyası valideyni əvəz etmək deyil, ona kömək etməkdir. Dayə alət ola bilər, amma istiqaməti müəyyən edən valideyn olmalıdır.
Məşhur Afrika atalar sözündə deyilir: "Bir uşağı böyütmək üçün bütöv bir kənd lazımdır". Bu ifadə uşağın inkişafında ailə, məktəb və cəmiyyətin birgə rolunu çox gözəl izah edir. Uşaq yalnız evdə deyil, küçədə, məktəbdə, sosial şəbəkələrdə və dost çevrəsində də formalaşır.
Bu gün dünyanın bir çox ölkəsində aparılan araşdırmalar göstərir ki, uşağın ilk üç ilində ana və ata ilə emosional bağın güclü olması onun gələcək psixoloji sağlamlığı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə körpəlik dövründə valideyn yaxınlığı uşağın özünəinamının və emosional sabitliyinin əsasını qoyur.
Bununla yanaşı, cəmiyyət bir həqiqəti də qəbul etməlidir: hər kəs valideyn olmağa hazır deyil. Uşaq böyütmək yalnız bioloji proses deyil, həm də böyük mənəvi məsuliyyətdir. İngilis filosofu John Locke deyirdi: "Uşaqlar boş lövhə kimidirlər; onların üzərində ilk izləri valideynlər qoyur".
Nəticə etibarilə, uşağı nə yalnız dayə, nə yalnız məktəb, nə də təkcə genetika tərbiyə edir. Uşağın həyatında hər birinin müəyyən payı var. Ancaq istiqaməti müəyyən edən, dəyərləri aşılayan və şəxsiyyətin təməlini quran əsas qüvvə valideynlərdir. Dayə kömək edə bilər, məktəb bilik verə bilər, cəmiyyət təsir göstərə bilər, genetika müəyyən meyllər yarada bilər. Amma uşağın kim olacağını müəyyən edən ən güclü amil valideyn nümunəsi və ailə mühitidir.
Çünki uşaqlar bizim onlara dediklərimizi deyil, yaşatdıqlarımızı xatırlayırlar.
