Avqustun 8-də ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə edilmiş sülh razılaşmasında ən çox uduzan tərəf İrandır.
Teleqraf xəbər verir ki, bu barədə “The Hill” yazıb.
Tramp avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanla görüşünü xatırladan ABŞ nəşri bildirib:
“Bu, sülh üçün bəziləri üçün qələbə kimi görünə bilər, amma İran üçün strateji fəlakətdir.
Müqavilə Azərbaycan (onun əsas hissəsi) ilə Ermənistan və İran arasında sıxışdırılmış eksklavı Naxçıvan arasında birbaşa avtomobil əlaqəsi yaradır. Yol Ermənistan ərazisindən keçəcək və İrəvanın suverenliyi və nəzarəti altında qalacaq. Beləliklə, xətt İrandan yan keçir və Vaşinqtona Cənubi Qafqazda qalıcı mövqe tutmasını təmin edir.
İran onilliklər ərzində regional tranzit rıçaqlarını qorumaq üçün coğrafi yaxınlığına güvənirdi. Bu dəhlizlə (Zəngəzur) bu üstünlük eroziyaya uğradı. ABŞ Vaşinqtonda “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” və ya TRIPP kimi markalanmış yolla bağlı 99 illik güzəşt əldə etdi.
İranın Qafqazdakı uğursuzluğu təkcə təcrid məsələsi deyil, daha geniş məsələnin bir hissəsidir: İranın xarici siyasət uğursuzluqları bir-bir üzə çıxır.
İranın Suriyada Bəşər Əsədi hakimiyyətdə saxlamaq üçün baha başa gələn səyləri iflasa uğradı və on ildən çox davam edən maliyyə və hərbi öhdəliklərinin üzərindən xətt çəkdi. Livanda “Hizbullah”ın mövqeyi ciddi şəkildə zəifləyib.
12 günlük müharibə İsrail və ABŞ-nin İranın hərbi və nüvə obyektlərinə hava zərbələri endirməsi, yüksək səviyyəli komandirlərin öldürülməsi və infrastrukturun zədələnməsi ilə nəticələndi. Tehranın cavabı diqqətlə məhdudlaşdırılmış raket zərbələri oldu, bunu hərtərəfli eskalasiyaya səbəb olmadan etdi. Baş verənlər İranın çəkindirmə mövqeyində zəiflikləri üzə çıxardı”.
“Hill” hesab edir ki, İranın daxili mühiti də eyni dərəcədə kövrəkdir: “Hərbi toqquşmalar hələ də xarici düşmənlərə qarşı müəyyən birlik yarada bilər, amma bu, parçalanmış siyasi sistemin fonunda tez bir zamanda söndü”.
Nəşr qeyd edib ki, 40 ildən çoxdur İranı idarə edən molla rejiminin ölkədə inflyasiya, iqtisadi durğunluq, elektrik və su qıtlığı yaradan, beynəlxalq sanksiyalara səbəb olan siyasətindən güclü ictimai qəzəb var:
“Daxili zəifliklərin hər biri strateji mənzərəni mürəkkəbləşdirir: İran ayrı-ayrı xarici təzyiq nöqtələri ilə üz-üzədir, yeni şokları udmaq qabiliyyəti isə getdikcə zəifləyir.
Prezident Məsud Pezeşkian öz ölkəsində “islahatçı imic” nümayiş etdirir, amma səlahiyyətləri məhduddur. Amma onun təzyiqlə üzləşən islahatçı ritorikası sistemin kövrəkliyini ifşa etmək riski də daşıyır.
İranın siyasi sisteminin mövcudluğu həm simvolik, həm də fiziki olaraq Ali rəhbər Xameneiyə bağlı qalmaqda davam edir. Xameneinin nüfuzunun aşınması sistemin böhranını sürətlə dərinləşdirə bilər”.
Nəşr vurğulayıb ki, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı razılaşma Tehranın regional tranzit tənliyində təsirini və həm Bakı, həm də Ankara üzərində təsir rıçaqlarını azaldır:
“Daxildəki ağır durumla Zəngəzur dəhlizi birlikdə götürüldükdə, bütün bunlar İran üçün həm strateji, həm də iqtisadi uğursuzluqlar gətirir. Bu, İran ərazisindən yan keçən daimi marşrut yaradır, ABŞ-nin Cənubi Qafqazda uzunmüddətli rolunu özündə cəmləşdirir və Tehranın təsir rıçaqlarını azaldır. Əsəd rejiminin süqutu, Livanda “Hizbullah”ın zəifləməsi, İsraillə müharibə zamanı hərbi zəifliklərin ifşası və ölkə daxilində gərginliyin artmasına əlavə olaraq, ümumi balans Tehrana qarşı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.
Xaricdəki hər bir strateji məğlubiyyət daxili birliyi pozur. Xarici itkilər çoxmillətli, iqtisadi cəhətdən gərgin və siyasi cəhətdən məhdud sistemə daxili təzyiqləri gücləndirir və siyasi qeyri-sabitlik riskini artırır. Bu ssenari regionun güc balansını yenidən nizamlaya bilər.
Zəngəzur dəhlizi İranın regional təsirinin növbəti uğursuzluğu kimi qəbul edilir. Güvən və ittifaqları bərpa etmədən, hər bir xarici uğursuzluq evdə qeyri-sabitliyi qidalandırmaq və parçalanmanı sürətləndirmək riski daşıyır”.
