ABŞ-da noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilərə sayılı günlər qalıb. Seçkilərin nəticələri respublikaçıların Konqresdəki çoxluğu qoruyub saxlaya bilib-bilməyəcəyini müəyyən edəcək. Demokratların Nümayəndələr Palatasında və ya Senatda nəzarəti ələ keçirməsi ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasi gələcəyinə necə təsir göstərəcək?
ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilərlə bağlı əsas məqamları təqdim edirik.
Trampın siyasi gələcəyini müəyyənləşdirəcək seçki marafonu
ABŞ-da Donald Trampın prezidentlik müddətinin qalan hissəsinə ciddi təsir göstərə biləcək aralıq seçkilərə cəmi bir neçə gün qalıb. Bu seçkilərin nəticələri ölkənin siyasi gündəminə və hakimiyyət bölgüsünə təsir baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Konqres uğrunda böyük savaş: 435 mandat və 35 senator yeri
Amerikalılar noyabrın 3-də Konqres üzvlərini seçmək üçün səsverməyə gedəcəklər. ABŞ Konqresi iki palatadan - Nümayəndələr Palatası və Senatdan ibarətdir.
Seçkilər hər iki ildən bir keçirilir. Prezidentin dördillik səlahiyyət müddətinin ortasına təsadüf edən seçkilər isə aralıq seçkilər adlanır.
Konqresin əsas vəzifələrindən biri ölkə üzrə qüvvədə olan federal qanunları hazırlamaq və qəbul etməkdir.
Aralıq seçkilərin nəticələri hansı siyasi partiyanın – Trampın Respublikaçılar Partiyasının, yoxsa müxalifətdəki Demokratlar Partiyasının Konqresə nəzarət edəcəyini müəyyənləşdirəcək. Bu, həmçinin prezidentin öz siyasi planlarını həyata keçirməsinin nə dərəcədə asan olacağına təsir göstərəcək.
Nəticələr ABŞ ictimaiyyətinin prezidentin indiyədək gördüyü işlərdən nə dərəcədə razı qaldığının göstəricisi kimi də qiymətləndirilir.
ABŞ-da siyasi mübarizənin əsas cəbhələri: ştatlar və Konqres
Konqresin aşağı palatası olan Nümayəndələr Palatasındakı 435 yerin hamısı uğrunda mübarizə aparılacaq. Palatanın üzvləri ikiillik müddətə seçilirlər. Qanun layihələri, adətən, ilk olaraq burada təqdim olunur və müzakirəyə çıxarılır.
Yuxarı palata olan Senatdakı 100 yerdən 35-i üçün də seçkilər keçiriləcək. Senatorlar altıillik müddətə seçilirlər. Senatın vəzifələrinə Nümayəndələr Palatasından daxil olan qanun layihələrini təsdiqləmək və ya rədd etmək də daxildir.
Həmin gün ABŞ-ın əksər ştatlarında seçicilər ştat səviyyəsində fəaliyyət göstərəcək siyasətçiləri də müəyyənləşdirəcəklər. Kaliforniya, Florida, Corciya və Miçiqan ştatlarında qubernator seçkiləri xüsusi diqqət mərkəzində olacaq.
Bahalaşma, miqrasiya və süni intellekt - Trampın qarşısındakı çətin sınaqlar var
ABŞ iqtisadiyyatı, yanacaq, ərzaq, mənzil və səhiyyə xidmətlərinin bahalaşması ilə üzləşən çoxsaylı seçicilərin əsas narahatlıq mövzularındandır.
İnflyasiya ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) hədəflədiyi səviyyədən yüksək olaraq qalır. Bunun səbəblərindən biri də ABŞ və İsrailin fevral ayında İrana qarşı başlatdığı müharibədir.
Demokratlar isə Trampın tətbiq etdiyi gömrük tariflərinin amerikalılar üçün qiymətləri daha da artırdığını iddia edirlər.
Miqrasiya da seçkilərin əsas müzakirə mövzularındandır. Respublikaçılar Trampın 2024-cü il seçki kampaniyasında verdiyi mühüm vədlərdən birini yerinə yetirdiyini, sərhəd təhlükəsizliyini gücləndirdiyini və qanunsuz miqrasiya ilə mübarizə çərçivəsində genişmiqyaslı, tez-tez mübahisələrə səbəb olan əməliyyatlara başladığını bildirirlər.
Süni intellektlə bağlı narahatlıqlar da son həftələrdə daha aktual müzakirə mövzusuna çevrilib. Hər iki partiyanın yüksək vəzifəli siyasətçiləri süni intellektin tənzimlənməsinin zəruriliyi ilə bağlı ortaq mövqeyə gəliblər. Bu yanaşma texnologiyanın inkişafına nəzarət edəcək hüquqi tənzimləmələri rədd edən Trampın mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Respublikaçıların Konqresdəki üstünlüyü əldən çıxa bilər
Konqres prezidentlik və məhkəmə hakimiyyəti ilə yanaşı, ABŞ dövlət hakimiyyətinin üç əsas qolundan biridir. Qanunvericilik prosesində hansı partiyanın Konqresə nəzarət etməsi mühüm rol oynayır.
Hazırda həm Nümayəndələr Palatası, həm də Senat respublikaçıların nəzarətindədir. Lakin onların hər iki palatada üstünlüyü cüzi fərqlədir.
Respublikaçıların Nümayəndələr Palatasında 218 mandatı var. Bu, palatada çoxluğu təmin etmək üçün tələb olunan minimum yer sayıdır. Bundan əlavə, respublikaçılarla birlikdə səs verən bir müstəqil üzv də mövcuddur.
Senatda isə respublikaçılar 53 yerə sahibdir. Demokratların yuxarı palatada nəzarəti ələ keçirməsi üçün 51 mandat qazanması tələb olunur. Bu halda respublikaçıların 50, demokratların isə 50 yerə sahib olduğu ssenaridə hazırda respublikaçı olan vitse-prezidentin həlledici səsindən də üstünlük əldə edilmiş olacaq.
Müxalifətdəki demokratlar iki palatadan ən azı birində nəzarəti yenidən ələ keçirə bilsələr, öz qanun layihələrini Konqresin gündəliyinə çıxarmaq imkanları genişlənəcək.
Trampın reytinqində geriləmə
Əvvəlki seçkilərin təcrübəsi göstərir ki, seçicilər bəzən hakimiyyətdə olan prezidentin partiyasını aralıq seçkilərdə cəzalandırmağa və alternativ siyasi qüvvəyə səs verməyə meyilli olurlar.
Son ictimai rəy sorğuları Trampın reytinqinin aşağı olduğunu göstərir. Sorğuların orta göstəricilərinə əsasən, Tramp ikinci prezidentlik müddətinə 50 faizdən bir qədər yüksək dəstək səviyyəsi ilə başlayıb. Lakin bu göstərici oktyabrın əvvəlində təxminən 37 faizə düşüb. Respondentlərin 61 faizi isə onun fəaliyyətini dəstəkləmədiyini bildirib.
Bununla belə, hər iki palata üzrə bütün seçki dairələrində rəqabət eyni səviyyədə deyil. Bəzi dairələrdə respublikaçıların və ya demokratların qələbəsi demək olar ki, əvvəlcədən gözlənilən nəticə hesab olunur.
Bu ilki seçkiləri daha da proqnozlaşdırılmaz edən amillərdən biri də Nümayəndələr Palatasına seçki dairələrinin sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı iki partiya arasında gedən mübarizədir.
Respublikaçılar bəzi ştatlarda öz xeyirlərinə nəticə verəcək seçki xəritələri hazırlamaqla üstünlük əldə etməyə çalışıblar. Demokratlar da eyni üsula əl atıblar.
Demokratların qələbəsi Tramp üçün impiçment təhlükəsi yarada bilər
Demokratlar Nümayəndələr Palatasında və ya Senatda nəzarəti ələ keçirəcəkləri təqdirdə Trampın Konqresdən qanun layihələrini keçirməsi çətinləşəcək.
Bu, prezidentin daxili siyasətlə bağlı planlarının qarşısının alınmasına səbəb ola bilər. Bununla belə, Tramp öz partiyasının geniş dəstəyinə ehtiyac duymadan da prezident səlahiyyətlərindən istifadə etməyin yollarını tapıb.
Demokratların palatalardan birində çoxluğu əldə etməsi onlara Tramp administrasiyasının fəaliyyətinin ayrı-ayrı istiqamətlərini araşdırmaq üçün komitələrdən istifadə imkanı da verəcək. Korrupsiya iddiaları, Ağ Evdə inşa edilən yeni bal zalı və Miqrasiya və Gömrük Mühafizəsi Xidmətinin (ICE) fəaliyyəti araşdırıla biləcək məsələlər sırasındadır.
Demokratlar Partiyası daxilində Trampın impiçmentə məruz qalıb-qalmaması ilə bağlı müzakirələr də aparılır. İmpiçment Konqresdə siyasi xarakterli məhkəmə prosesinin başlanmasına əsas verən ittihamların irəli sürülməsi deməkdir. Bu, cinayət məhkəməsi deyil.
Respublikaçılar Konqresdəki nəzarəti qoruyub saxlasalar, Tramp prezidentlik müddətinin qalan hissəsində öz planlarını həyata keçirməyə davam edə biləcək.
2028-ci il uğrunda mübarizənin ilk siqnalları: Trampdan sonra kim gələcək?
Aralıq seçkilərdə prezidentin adı seçki bülletenində yer almır. Bununla belə, Tramp respublikaçıları indiyədək həyata keçirdiyi siyasətə dəstək vermək üçün səsvermədə sanki onun özünə səs verirmiş kimi davranmağa çağırıb.
Nəticələrdən asılı olmayaraq, siyasi şərhçilərin seçkiləri Tramp administrasiyası dövründə ölkənin inkişaf istiqamətinə dair ictimai rəyin qiymətləndirilməsi üçün əsas göstəricilərdən biri kimi nəzərdən keçirməsi gözlənilir.
Tramp üçüncü dəfə prezidentliyə namizəd ola bilməyəcək. Aralıq seçkilərdən sonra 2028-ci ildə Respublikaçılar Partiyasının prezidentliyə namizədi kimi onu kimin əvəz edəcəyi və Demokratlar Partiyasının həmin namizədə qarşı hansı şəxsi irəli sürəcəyi ilə bağlı müzakirələrin daha da intensivləşəcəyi gözlənilir.
