Ermənistan və ABŞ arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçməsi Cənubi Qafqazda diqqət çəkən proseslərdən biridir. Sentyabrın 19-da İrəvanda keçirilən ikitərəfli müdafiə məsləhətləşmələrində Ermənistan ordusunda aparılan islahatlar, son illərdə həyata keçirilən müdafiə proqramları və gələcək əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunub.
Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, görüşdə ABŞ tərəfini Kanzas ştatının Milli Qvardiyasının komandanı briqada generalı Pol Şnayder, eləcə də ABŞ Müdafiə Nazirliyinin müxtəlif strukturlarının nümayəndələri təmsil edib. ABŞ müdafiə nazirinin Rusiya, Ukrayna və Avrasiya məsələləri üzrə müavininin köməkçisi Endryu Lumis isə Vaşinqtonun Ermənistan ordusunda aparılan islahatlara öz təcrübəsini bölüşməklə dəstəyini davam etdirəcəyini bildirib.
İlk baxışdan bu, iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində növbəti texniki görüş təsiri bağışlaya bilər. Lakin prosesin Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturası fonunda baş verdiyini nəzərə alsaq, burada daha geniş geosiyasi məqamlar görünür.
Ermənistan ordusunda “transformasiya” nə deməkdir?
Ermənistanın son illərdə ordu modelinə yenidən baxması yeni proses deyil. İrəvan 2020-ci il müharibəsindən sonra hərbi strukturunu, silahlanma siyasətini və müdafiə planlaşdırmasını dəyişdirmək istiqamətində addımlar atır.
ABŞ isə bu prosesdə Ermənistanın tərəfdaşlarından birinə çevrilir. Vaşinqtonun verdiyi mesajlardan görünən əsas istiqamət Ermənistan ordusunun NATO standartlarına uyğunlaşdırılması deyil, ən azı onun institusional imkanlarının, idarəetmə mexanizmlərinin və müdafiə potensialının inkişaf etdirilməsinə dəstəkdir.
Bu baxımdan “təcrübə mübadiləsi” ifadəsi də yalnız formal diplomatik termin kimi qəbul edilməməlidir. Hərbi idarəetmə, təlim, planlaşdırma və institusional islahatlar uzunmüddətli xarakter daşıyan proseslərdir.
Bakı üçün əsas məsələ Ermənistanın ordusunun kim tərəfindən yenilənməsi deyil
Azərbaycan baxımından burada əsas məsələ Ermənistanın hansı ölkə ilə hərbi əməkdaşlıq etməsi deyil. Azərbaycanın təhlükəsizlik yanaşması daha fundamental prinsipə əsaslanır: regionda heç bir ölkənin hərbi potensialının digər dövlətlərə qarşı yeni qarşıdurma yaratmaq vasitəsinə çevrilməməsi.
Azərbaycan Ermənistanla sülh prosesində qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınmasını, sərhədlərin toxunulmazlığını və revanş imkanlarının aradan qaldırılmasını əsas məsələlərdən biri kimi ortaya qoyur.
Bu baxımdan Ermənistan ordusunun islahatı özlüyündə problem kimi təqdim edilə bilməz. Hər bir dövlətin müdafiə qabiliyyətini inkişaf etdirmək hüququ var. Ancaq bu prosesin regional təhlükəsizlik mühitinə təsiri onun məqsədindən və hansı siyasi çərçivədə həyata keçirilməsindən asılıdır.
Cənubi Qafqazda artıq başqa reallıq mövcuddur
Azərbaycan 2020-ci il müharibəsindən, 2023-cü ildə isə Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etdikdən sonra regionda təhlükəsizlik reallığı köklü şəkildə dəyişib.
Artıq Ermənistanın əvvəlki kimi Qarabağ üzərindən hərbi-siyasi gündəm formalaşdırması mümkün deyil. Bu səbəbdən Ermənistan ordusunun yenilənməsi də əvvəlki münaqişə məntiqi ilə deyil, yeni dövlətlərarası münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycanın əsas gözləntisi məhz budur: Ermənistanın müdafiə qabiliyyətinin inkişafı sülh prosesinə paralel getməli, regional kommunikasiyaların açılması və iqtisadi inteqrasiya ilə müşayiət olunmalı, yeni qarşıdurma xəttinin yaranmasına səbəb olmamalıdır.
ABŞ faktoru ayrıca diqqət çəkir
ABŞ-ın Ermənistanın hərbi islahatlarında iştirakını yalnız İrəvan-Vaşinqton ikitərəfli münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirmək də kifayət etmir.
Vaşinqton son illərdə Cənubi Qafqazda diplomatik və təhlükəsizlik proseslərinə daha fəal şəkildə daxil olur. Ermənistan ordusunun transformasiyasına dəstək də bu daha geniş regional siyasətin elementlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Lakin burada mühüm məqam var: Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik modeli bir ölkənin digərinə qarşı silahlandırılması üzərində deyil, dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və qarşılıqlı təhlükəsizlik maraqlarına əsaslanmalıdır.
Əks halda, bir tərəfin “müdafiə islahatı” kimi təqdim etdiyi proses digər tərəfdə təhlükəsizlik narahatlığı yarada bilər. Bu isə sülh prosesinin siyasi və psixoloji mühitinə təsir göstərə bilər.
Azərbaycanın hərbi potensialı da yeni reallığın mühüm elementidir
Azərbaycan son illərdə öz müdafiə qabiliyyətini sistemli şəkildə inkişaf etdirib. Ordunun modernləşdirilməsi, yeni texnologiyaların tətbiqi və müxtəlif dövlətlərlə hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi Bakının təhlükəsizlik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir.
Buna görə Ermənistanın hansısa xarici tərəfdaşın dəstəyi ilə ordusunu yeniləməsi avtomatik olaraq regiondakı hərbi balansı dəyişən amil kimi təqdim edilə bilməz.
Əsas məsələ ayrı-ayrı silah və texnologiyaların əldə edilməsi deyil, onların hansı siyasi strategiyanın tərkib hissəsi olmasıdır.
Azərbaycanın mövqeyindən baxdıqda isə ən optimal regional təhlükəsizlik modeli yeni silahlanma yarışının deyil, sülh müqaviləsinin, sərhədlərin delimitasiyasının, kommunikasiyaların açılmasının və iqtisadi əlaqələrin inkişafının əsas götürüldüyü modeldir.
İrəvan üçün əsas sınaq ordunu yeniləmək yox, yeni siyasi strategiya qurmaqdır
Ermənistan ordusunda islahatların aparılması İrəvanın öz təhlükəsizlik ehtiyacları baxımından başadüşülən prosesdir. Lakin hərbi transformasiya siyasi strategiyadan ayrı mövcud ola bilməz.
Əgər Ermənistan yeni ordu modeli qurursa, bu ordunun hansı təhlükəsizlik konsepsiyasına xidmət edəcəyi də aydın olmalıdır.
Əgər məqsəd müstəqil Ermənistanın müdafiə qabiliyyətini artırmaq və ölkənin təhlükəsizliyini təmin etməkdirsə, bu, regionda sülh prosesi ilə ziddiyyət təşkil etməyə bilər.
Amma hərbi islahatlar keçmiş münaqişənin revanş perspektivinin saxlanmasına və ya yeni geosiyasi qarşıdurma xəttinin yaradılmasına xidmət edərsə, bu, Cənubi Qafqazda sabitlik üçün əlavə risklər yarada bilər.
Bakı üçün mesaj aydındır
Azərbaycanın maraqları baxımından əsas məsələ Ermənistan ordusunun hansı model üzrə qurulmasından daha çox, bu prosesin regional sülhə münasibətidir.
Cənubi Qafqaz artıq 1990-cı və 2000-ci illərin regionu deyil. Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsi başa çatıb, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi təmin olunub, qarşıda isə yeni regional düzənin formalaşdırılması məsələsi dayanır.
Bu şəraitdə Ermənistanın ABŞ və digər ölkələrlə müdafiə əməkdaşlığı aparması suveren dövlət kimi onun hüququdur. Eyni zamanda Azərbaycan da öz təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq və müdafiə qabiliyyətini inkişaf etdirmək hüququna malikdir.
Əsas məsələ isə budur: Cənubi Qafqazda yeni hərbi balans yox, davamlı sülh balansı formalaşmalıdır.
Ermənistan ordusunun “transformasiyası” bu baxımdan yalnız hərbi məsələ deyil. Bu, həm də İrəvanın gələcəkdə öz təhlükəsizliyini hansı siyasi konsepsiya üzərində quracağının göstəricisi olacaq. Azərbaycan üçün isə əsas prioritet dəyişmir: regionda yeni qarşıdurma cəbhəsinin yaranmasına imkan vermədən suverenlik, ərazi bütövlüyü, sülh və kommunikasiyaların açılması üzərində dayanan təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması.
