- "Məncə, ayrı-ayrı media materialları və informasiya müstəvisində yaradılan süni gərginlik Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin real mənzərəsini əks etdirmir"
Azərbaycan ilə Türkiyə arasında əsrlərin sınağından çıxmış tarixi, milli və mənəvi bağlılıq bu gün də iki dövlətin strateji tərəfdaşlığının əsasını təşkil edir. Lakin son dövrlər Türkiyənin bəzi media orqanlarında Azərbaycana qarşı səsləndirilən tənqidi fikirlər və iki ölkə arasındakı münasibətlər ətrafında yaradılan müzakirələr ictimai diqqəti yenidən bu məsələyə yönəldib.
Bəs bu cür yanaşmaların arxasında hansı məqsədlər dayanır? Ayrı-ayrı media kampaniyaları Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığına təsir göstərə bilərmi? İki ölkənin ortaq maraqları və strateji müttəfiqliyi hansı əhəmiyyət daşıyır?
Sherg.az mövzu ilə bağlı suallarını türkoloq alim Rauf Kösəyə ünvanlayıb. O, müsahibəsində Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin tarixi və geosiyasi əsaslarından, iki ölkə arasında süni qarşıdurma yaratmağa yönələn cəhdlərdən, eləcə də Türk dünyasının birliyi baxımından bu müttəfiqliyin əhəmiyyətindən danışıb.
-Türkiyədəki bəzi dairələrin media vasitəsilə Azərbaycana qarşı həyata keçirdikləri hücumları necə qiymətləndirirsiniz?
- Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər sadəcə iki dövlət arasında imzalanmış müqavilələr və ya diplomatik razılaşmalarla ölçülə biləcək münasibətlər deyil. Bu, minilliklərin sınağından keçmiş, ortaq tarix, dil, mədəniyyət və milli kimlik üzərində formalaşmış, eyni millətin iki qüdrətli qolu arasında mövcud olan sarsılmaz qardaşlıq və tale birliyidir. Bu birliyin zəiflədilməsi və ya kənar təsirlərin qurbanına çevrilməsi yolverilməzdir.
Türklük böyük bir bütövdürsə, Türkiyə və Azərbaycan bu bütövün bir-birini tamamlayan, ayrılmaz iki əsas dayağıdır. Tarixin indiki mərhələsində regionda baş verən hadisələr və sərhədlərimizə yaxın ərazilərdə mövcud olan təhdidlər təkcə ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə Türk dünyasının milli təhlükəsizlik maraqları baxımından ciddi narahatlıq doğurur. İki xalqın arasına nifaq salmağa, qardaşları bir-birindən uzaqlaşdırmağa çalışan qüvvələrin məqsədi Türk dünyasının yüksəlişinə və regionda artan roluna mane olmaqdır.
Təbii ki, real siyasət hər iki dövlətin müstəqil xarici siyasət kursuna malik olduğunu və müəyyən məsələlərdə fərqli mövqelərdən çıxış edə bildiyini göstərir. Media məkanında istər Türkiyədən Azərbaycana, istərsə də Azərbaycandan Türkiyəyə yönələn tənqidi və qütbləşdirici yanaşmalara rast gəlinə bilər. Lakin ayrı-ayrı media materialları və mübahisələr iki xalq arasında mövcud olan tarixi qardaşlığın mahiyyətini dəyişmir.
Qlobal güclərin geosiyasi maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb bir dövrdə süni müzakirələri və müvəqqəti inciklikləri kənara qoyaraq strateji hədəflər ətrafında birləşmək, ortaq uğurlar qazanmaq hər iki xalqın gələcəyi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bu qardaşlıq yalnız dövlətlərarası münasibətlər səviyyəsində deyil, hər bir vətəndaşın düşüncəsində və milli şüurunda yaşamalı, gələcək nəsillərə ötürülməlidir. Çünki biz eyni kökdən gələn, eyni dilin və tarixin daşıyıcıları olan xalqlarıq. Bu birlik bizə əcdadlarımızdan miras qalan ən böyük sərvətlərdən biridir. Tarixin sınaqlarından keçmiş bu bağların qorunması gələcək nəsillərin daha güclü və inamlı yetişməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
- Bu dairələrin əsas məqsədləri nədən ibarətdir?
- Bu qüvvələrin və onlarla eyni maraqlardan çıxış edən dairələrin məqsədi yalnız konkret siyasi mövqelərə zərbə vurmaq deyil, eyni zamanda Türk dünyasının birliyinə xələl gətirmək, xalqlarımız arasında etimadsızlıq yaratmaqdır. Onların hədəflərini bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək olar:
-Qardaşlıq və tale birliyinin zəiflədilməsi: «Bir millət, iki dövlət» prinsipinin mahiyyətini təşkil edən tarixi və mənəvi bağlılığı zədələmək, iki xalq arasında şübhə və etimadsızlıq yaratmaq.
-Türk dünyasının inteqrasiyasına mane olmaq: Beynəlxalq arenada getdikcə daha böyük nüfuz qazanan Türk dünyasının birlik və həmrəyliyini pozmaq, onun regional və qlobal miqyasda artan strateji rolunu zəiflətmək.
-Xarici qüvvələrin maraqlarına xidmət etmək: Regionda öz təsir imkanlarını qorumağa çalışan kənar güclərin maraqlarına uyğun olaraq Türkiyə və Azərbaycanı süni mübahisələrə və əsassız qarşıdurmalara cəlb etmək.
-Daxili qütbləşməni dərinləşdirmək: Milli və strateji əhəmiyyət daşıyan məsələləri gündəlik siyasi maraqların predmetinə çevirmək, ictimai rəyi çaşdırmaq və xalqlarımızın qardaşlıq iradəsini zəiflətmək.
Əslində, bu cür yanaşmaların nəticəsi təkcə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə deyil, bütövlükdə Türk dünyasının gələcək inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.
-Azərbaycan mətbuatında Ərdoğan və ya Türkiyə haqqında mənfi fikirlərə, demək olar ki, rast gəlinmədiyi halda, Türkiyənin bəzi media orqanları Azərbaycanı hədəfə alır. Sizcə, bu dairələr kimlərin maraqlarına xidmət edir və göstərişləri kimdən alırlar?
-Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı münasibətlər yalnız dövlət başçılarının siyasi iradəsi ilə deyil, xalqlarımızın minilliklərdən gələn tarixi, mədəni və mənəvi bağlılığı ilə müəyyən olunur. Bununla belə, hər iki ölkədə bu birliyə xələl gətirə biləcək, müxtəlif daxili və xarici maraqlardan çıxış edən dairələrin mövcudluğu istisna deyil.
Türkiyədə bəzi çevrələrin Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas institutlarını, o cümlədən Azərbaycan Prezidentini və rəsmi qurumları hədəfə aldığı kimi, Azərbaycanda da müəyyən dairələrin Türkiyəyə qarşı qərəzli mövqedən çıxış etdiyi hallara rast gəlinir. Belə ki, ölkəmizin ictimai-siyasi mühitində zaman-zaman Türkiyənin tarixi şəxsiyyətləri – Nuri Paşa, Mustafa Kamal Atatürk və Ənvər Paşa haqqında mübahisəli yanaşmalar ortaya qoyulur. Eyni zamanda, Türkiyənin xarici siyasəti «neo-osmanlıçılıq» və ya digər əsassız iddialar əsasında tənqid hədəfinə çevrilir, bəzən isə bu siyasətə daxili işlərə müdaxilə kimi yanaşmalarla qiymət verilir.
Xatırlatmaq istərdim ki, bu qəbildən olan bəzi yazılar ictimai müzakirələrdən sonra qısa müddətdə müvafiq platformalardan çıxarılmışdı. Məncə, bu cür yanaşmalar qardaşlıq münasibətlərini öz dar maraqlarına qurban verən dairələrin mövqeyini əks etdirir və regionda iki ölkənin birliyinin zəifləməsində maraqlı olan qüvvələrin məqsədlərinə xidmət edə bilər.
Burada əsas məsələ ayrı-ayrı şəxslərin və ya media qurumlarının arxasında konkret kimlərin dayandığını sübuta yetirilməmiş iddialarla müəyyənləşdirmək deyil. Əsas diqqət belə materialların yaratdığı nəticələrə yönəldilməlidir. Xalqlarımızın qarşısında duran başlıca vəzifə süni ixtilaflara qarşı sağlam mövqe nümayiş etdirmək, qardaşlığımızı hər cür təxribatdan qorumaq və strateji müttəfiqliyimizi daha da möhkəmləndirməkdir.
- Sizcə, iki ölkə arasındakı münasibətlər həqiqətən də bu xəbərlərdə təqdim olunduğu kimidir, yoxsa reallıq tamamilə fərqlidir?
- Məncə, ayrı-ayrı media materialları və informasiya müstəvisində yaradılan süni gərginlik Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin real mənzərəsini əks etdirmir. Bu münasibətləri yalnız müəyyən yazılar, açıqlamalar və ya sosial şəbəkələrdəki mübahisələr əsasında qiymətləndirmək düzgün olmazdı.
Məsələnin mahiyyətini daha geniş geosiyasi və strateji kontekstdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Bu baxımdan bir neçə məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
-Regional geosiyasi maraqlar: Türk dünyasının artan siyasi, iqtisadi və hərbi potensialı regionda təsir imkanlarını qorumağa çalışan bəzi xarici güclərin maraqları ilə ziddiyyət təşkil edə bilər. Bu səbəbdən Türkiyə-Azərbaycan birliyinin zəiflədilməsinə yönələn cəhdlər mümkündür.
-Tarixi və mədəni dəyərlərin hədəfə alınması: İki xalqın ortaq tarixinə, tarixi şəxsiyyətlərinə və mədəni irsinə münasibətdə qərəzli yanaşmalar ictimai rəydə süni qarşıdurmaların yaranmasına səbəb ola bilər.
-Strateji iqtisadi və enerji layihələri: TANAP və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu kimi mühüm layihələr iki ölkənin iqtisadi və geostrateji əməkdaşlığını dərinləşdirir. Bu əməkdaşlıq regionda yeni iqtisadi əlaqələr və geosiyasi imkanlar yaradır.
-İctimai rəyin manipulyasiyası: İnformasiya müharibəsi və dezinformasiya vasitəsilə ictimai rəyi çaşdırmaq, xüsusilə gənc nəsillərin ortaq tarixi və qardaşlıq münasibətləri haqqında təsəvvürlərinə təsir göstərmək cəhdləri ciddi diqqət tələb edir.
Bütün bunların fonunda atılmalı ən mühüm addım hər iki ölkənin vətəndaşlarının sağlam informasiya mühitinin formalaşmasına töhfə verməsi, dezinformasiyaya qarşı ayıq-sayıq olması və strateji əməkdaşlığın qorunmasına dəstək göstərməsidir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin həqiqi mahiyyəti ayrı-ayrı media mübahisələrindən daha geniş və dərin məzmun daşıyır.
-Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı qardaşlığa xələl gətirə biləcək hər hansı real problem və ya amil mövcuddurmu?
-Azərbaycan ilə Türkiyə arasında münasibətlərin mahiyyətinə xələl gətirə biləcək fundamental bir problemin mövcud olduğunu düşünmürəm. Təbii ki, iki müstəqil dövlətin bütün məsələlərdə eyni mövqedən çıxış etməsi real siyasətin tələbləri baxımından zəruri deyil. Ayrı-ayrı məsələlərdə fikir ayrılıqları, fərqli yanaşmalar və maraqların uzlaşmadığı məqamlar ola bilər. Lakin bunlar xalqlarımız arasındakı tarixi və mənəvi bağlılığı şübhə altına almaq üçün əsas vermir.
Əsas təhlükə mövcud fikir ayrılıqlarının süni şəkildə şişirdilməsi, informasiya manipulyasiyası vasitəsilə ictimai rəyə təsir göstərilməsi və ayrı-ayrı hadisələrin iki xalq arasında qarşıdurma yaratmaq məqsədilə təqdim edilməsidir.
Unutmamalıyıq ki, Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər müvəqqəti siyasi maraqlara deyil, ortaq tarixə, milli kimliyə və strateji mənafelərə söykənir. Bu baxımdan hər iki ölkənin vətəndaşları, media nümayəndələri və ictimai xadimləri məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirməli, qardaşlıq münasibətlərinin qorunmasına töhfə verməlidirlər.
-Türkiyə Azərbaycan üçün, Azərbaycan isə Türkiyə üçün nə ifadə edir?
-Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı strateji tərəfdaşlıq iki dövlət arasında imzalanmış müqavilələrdən, cari siyasi konyunkturadan və diplomatik münasibətlərdən qat-qat üstün məna daşıyır. Bu birlik minilliklər ərzində formalaşmış tarixi, mədəni və etnik bağlılığın, ortaq sivilizasiya kimliyinin və tale birliyinin təzahürüdür. Türküstan coğrafiyasından Anadoluya və Qafqaza qədər uzanan bu tarixi inkişaf xətti xalqlarımızın ortaq köklərinin və mənəvi yaxınlığının ifadəsidir.
Müasir geosiyasi reallıqlar və regional təhlükəsizlik çağırışları fonunda Azərbaycan-Türkiyə ittifaqı yalnız iki dövlətin milli maraqlarının qorunmasına deyil, bütövlükdə regionda sabitliyin və təhlükəsizlik tarazlığının təmin olunmasına da mühüm töhfə verir. İqtisadi, hərbi və siyasi sahələrdə dərinləşən əməkdaşlığımız, TANAP və Bakı-Tbilisi-Qars kimi beynəlxalq əhəmiyyətli layihələr, eləcə də müdafiə sahəsindəki tərəfdaşlığımız bu birliyin konkret təzahürləridir.
Xarici geosiyasi təzyiqlərə, informasiya təhdidlərinə və regionda dəyişən güc balansına baxmayaraq, iki dövlətin strateji əməkdaşlığını qoruması və daha da gücləndirməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu müttəfiqlik yalnız mövcud təhlükəsizlik çağırışlarına qarşı birgə fəaliyyət üçün deyil, həm də Türk dünyasının beynəlxalq miqyasda mövqelərinin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərə güclü dövlətçilik irsinin ötürülməsi baxımından mühüm strateji dayaqlardan biridir.
Türkiyə Azərbaycan üçün sadəcə dost və müttəfiq dövlət deyil, tarixi köklərini, milli kimliyini və gələcəyə dair strateji hədəflərini bölüşdüyü qardaş ölkədir. Azərbaycan da Türkiyə üçün Cənubi Qafqazda etibarlı tərəfdaş, ortaq tarixin və milli birliyin ayrılmaz parçasıdır. Məhz bu qarşılıqlı bağlılıq münasibətlərimizin əsasını təşkil edir.
