- ABŞ seçkilərindən sonra müharibə ssenarisi işə düşəcək
- Vaşinqtonun xəbərdarlığı, hərbi qüvvələrin bölgəyə cəlb edilməsi və enerji infrastrukturuna mümkün zərbələr regionda gərginliyin yeni mərhələyə keçə biləcəyini göstərir
ABŞ-də noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilərdən sonra İrana qarşı yeni hərbi əməliyyatların başlanması ehtimalı Yaxın Şərqdə gərginliyi yenidən gündəmə gətirib. Vaşinqtonun regional müttəfiqlərinə mümkün hücumlar və Tehranın cavab zərbələri barədə xəbərdarlıq etməsi hərbi eskalasiya riskinin yalnız siyasi ritorika ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Bununla belə, ABŞ Prezidenti Donald Trampın yeni zərbələr endirilməsi ilə bağlı yekun qərar vermədiyi bildirilir.
“Associated Press” agentliyinin adlarının açıqlanmasını istəməyən iki amerikalı diplomata istinadən yaydığı məlumata görə, ABŞ region ölkələrini mümkün hərbi əməliyyatlara və İranın cavab tədbirlərinə hazır olmağa çağırıb. Diplomatik kanallar vasitəsilə çatdırılan xəbərdarlıqlarda yeni zərbələrin bir neçə gün davam edə biləcəyi, Tehranın isə enerji obyektlərini və kritik infrastrukturu hədəfə ala biləcəyi qeyd olunur.
Məsələ ondadır ki, mümkün eskalasiya təkcə ABŞ-İran qarşıdurmasının növbəti mərhələsi olmayacaq. Belə bir ssenari Körfəz ölkələrinin təhlükəsizliyinə, beynəlxalq enerji bazarına, dəniz nəqliyyatına və bütövlükdə Yaxın Şərqdə qüvvələr balansına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən Vaşinqtonun müttəfiqlərinə əvvəlcədən xəbərdarlıq etməsi regionda risklərin ciddi qəbul edildiyini göstərən mühüm siqnaldır.
Seçkilərdən sonra hərbi əməliyyat ehtimalı artır
ABŞ-də aralıq seçkilər daxili siyasi gündəmin əsas hadisələrindən biridir. Bu seçkilərdə Konqresdə qüvvələr nisbətinin dəyişməsi prezident administrasiyasının sonrakı siyasi imkanlarına təsir göstərə bilər. İranla bağlı qərarların seçkilərdən sonrakı dövrə saxlanılması ehtimalı da məhz bu siyasi kontekstdə diqqət çəkir.
“Associated Press”in məlumatına əsasən, Tramp İrana qarşı yeni hərbi addımların mümkünlüyünü gündəmdə saxlayıb, lakin zərbələrin endirilməsi barədə yekun qərar verməyib. Deməli, noyabrın 3-dən sonrakı dövr hazırda təsdiqlənmiş hücum tarixi deyil, mümkün hərbi ssenarinin müzakirə olunduğu zaman çərçivəsidir.
Burada iki amili fərqləndirmək vacibdir. Birincisi, ABŞ administrasiyasının hərbi əməliyyat imkanlarını saxlamasıdır. İkincisi isə bu imkanlardan faktiki istifadə barədə siyasi qərarın verilməsidir. Hərbi qüvvələrin bölgədə yerləşdirilməsi birinci amili gücləndirsə də, avtomatik olaraq ikinci qərarın qəbul edildiyi anlamına gəlmir.
Vaşinqtonun qarşısında mürəkkəb seçim dayanır: İrana qarşı təzyiqi artırmaqla Tehranın mövqeyini dəyişməyə çalışmaq, yoxsa yeni zərbələrin doğura biləcəyi regional və iqtisadi nəticələri nəzərə alaraq diplomatik imkanları qorumaq.
9 min hərbçi və aviadaşıyıcı: Vaşinqton hansı mesajı verir?
ABŞ-nin hərbi hazırlığı ilə bağlı məlumatlar mümkün eskalasiya müzakirələrini daha da aktuallaşdırır. Məlumata görə, Pentaqon sentyabrın sonunda “USS Theodore Roosevelt” aviadaşıyıcısını və dəniz piyadalarını daşıyan amfibiya gəmilərini San-Dieqodan Fars körfəzi istiqamətinə göndərib. Bu yerləşdirmə çərçivəsində təxminən 9 min hərbçinin bölgəyə yollandığı bildirilir.
Aviadaşıyıcı zərbə qrupu ABŞ-yə dənizdən hava əməliyyatları aparmaq, hərbi qüvvələrini qorumaq və mümkün əməliyyatların coğrafiyasını genişləndirmək imkanı verir. Amfibiya gəmiləri və dəniz piyadaları isə əlavə əməliyyat çevikliyi yaradır.
Lakin bu qüvvələrin bölgəyə göndərilməsini hücumun mütləq başlayacağının sübutu kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Hərbi yerləşdirmə həm mümkün əməliyyatlara hazırlıq, həm də qarşı tərəfə çəkindirici mesaj vermək məqsədi daşıya bilər.
Vaşinqtonun əsas hesablaması Tehrana qarşı hərbi üstünlüyünü nümayiş etdirməklə onu geri addım atmağa məcbur etmək ola bilər. Ancaq belə təzyiqin əks nəticə verməsi, İranın daha sərt mövqe tutması və cavab tədbirlərini genişləndirməsi ehtimalı da mövcuddur.
İranın cavabı enerji bazarını silkələyə bilər
Mümkün hərbi əməliyyatların ən həssas istiqamətlərindən biri enerji infrastrukturudur. ABŞ-nin müttəfiqlərinə İranın cavab zərbələri zamanı enerji obyektlərinin və kritik infrastrukturun hədəfə alına biləcəyi barədə xəbərdarlıq etməsi bu riskin ön plana çıxdığını göstərir.
İranın cavab tədbirləri yalnız birbaşa hərbi hədəflərlə məhdudlaşmasa, Körfəz ölkələrinin neft və qaz infrastrukturu, ixrac terminalları və dəniz nəqliyyatı marşrutları əlavə təhlükə ilə üzləşə bilər. Belə obyektlərə mümkün zərbələr enerji tədarükündə fasilələrə və dünya bazarlarında qiymət dəyişkənliyinə səbəb ola bilər.
Xüsusilə Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Fars körfəzini dünya okeanı ilə birləşdirən bu strateji keçid qlobal neft ticarətinin əsas marşrutlarından biridir. Burada gəmiçiliyin məhdudlaşması və ya təhlükəsizlik risklərinin artması enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə, sığorta xərclərinə və beynəlxalq logistika sisteminə təsir göstərə bilər.
Beləliklə, ABŞ ilə İran arasında hərbi qarşıdurmanın nəticələri iki ölkənin sərhədləri ilə məhdudlaşmaya bilər. Münaqişənin genişlənməsi enerji idxalçısı və ixracatçısı olan dövlətlərin iqtisadi planlarına, inflyasiyaya və nəqliyyat xərclərinə də təsir edə bilər.
Tramp üçün hərbi qərarın daxili siyasi qiyməti
İranla qarşıdurmanın ABŞ-nin daxili siyasətinə təsiri də diqqətdən kənarda qalmır. “Associated Press”in məlumatında qeyd olunur ki, müharibənin yaratdığı yanacaq bahalaşması iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində xərcləri artırıb və respublikaçı namizədlərin seçki kampaniyalarına mənfi təsir göstərib.
Yanacağın qiyməti amerikalı seçicilərin gündəlik həyatına birbaşa təsir edən məsələlərdəndir. Benzinin bahalaşması nəqliyyat və istehsal xərclərini artırmaqla yanaşı, istehlak qiymətlərinə də təzyiq göstərə bilər. Buna görə də hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi və ya yenidən başlanması təkcə xarici siyasət qərarı deyil, həm də iqtisadi nəticələri olan addımdır.
Bununla belə, seçkilərin nəticələrinin Trampın İran siyasətini necə dəyişəcəyini əvvəlcədən qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. Administrasiyanın qərarına hərbi vəziyyət, diplomatik təmaslar, İranın davranışı və regional müttəfiqlərin mövqeyi də təsir göstərə bilər.
Seçkilərdən sonra hərbi əməliyyatların mümkünlüyü ilə bağlı yayılan məlumatlar siyasi təqvimin nəzərə alındığını göstərsə də, bu, qərarın yalnız seçki maraqları ilə izah edilə biləcəyi demək deyil. Burada təhlükəsizlik, çəkindirmə və danışıqlarda mövqelərin gücləndirilməsi kimi amillər də rol oynaya bilər.
Diplomatiya hələ də alternativdir
Hərbi eskalasiya ehtimalının artmasına baxmayaraq, diplomatik yolun tamamilə bağlandığını söyləmək üçün əsas yoxdur. “Associated Press”in məlumatına görə, İranın xarici işlər naziri Abbas Əraçi Tehran administrasiyasının diplomatiyaya imkan vermək niyyətində olduğunu bildirib. İran tərəfinin əvvəlki atəşkəs təşəbbüsü əsasında danışıqların bərpası imkanlarını nəzərdən keçirdiyi qeyd olunur.
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də tərəfləri gərginliyin azaldılması və siyasi həll yollarının axtarılması istiqamətində addımlar atmağa çağırıb. Bu mövqe Körfəz ölkələrinin mümkün müharibənin nəticələrindən narahatlığını əks etdirir.
Region dövlətləri üçün əsas problem hərbi qarşıdurmanın hansı mərhələdə dayanacağına dair qeyri-müəyyənlikdir. Məhdud zərbələr kimi nəzərdə tutulan əməliyyatlar cavab hücumları, qarşılıqlı təhdidlər və yeni hərbi addımlar nəticəsində daha geniş münaqişəyə çevrilə bilər. Buna görə də hərbi gücün nümayişi ilə müharibənin idarəolunması arasında ciddi fərq var.
ABŞ-nin qarşısında duran əsas suallardan biri də budur: İrana qarşı yeni zərbələr Tehranın mövqeyini dəyişməyə xidmət edəcək, yoxsa regionda daha uzunmüddətli qarşıdurmanın əsasını qoyacaq? Bu suala hazırda qəti cavab vermək mümkün deyil.
Azərbaycan üçün müəyyən risklər var
Yaxın Şərqdə mümkün hərbi eskalasiya Azərbaycanın da diqqətlə izləməli olduğu regional proseslərdəndir. Azərbaycan bir tərəfdən enerji ixracatçısı kimi dünya bazarlarında qiymət dəyişikliklərindən təsirlənə, digər tərəfdən İranla qonşuluq münasibətlərinə görə təhlükəsizlik və sərhəd sabitliyi məsələlərinə xüsusi həssaslıq göstərəcək.
Neft qiymətlərinin yüksəlməsi ixrac gəlirlərinə müsbət təsir göstərə bilsə də, bundan birmənalı iqtisadi qazanc kimi danışmaq düzgün olmazdı. Qlobal enerji qiymətlərinin artması daşınma, sığorta və istehsal xərclərini yüksəldə, ticarət tərəfdaşlarının iqtisadi fəallığını zəiflədə və inflyasiya təzyiqlərini gücləndirə bilər. Nəticə münaqişənin miqyasından və müddətindən asılı olacaq.
İkinci mühüm məsələ regional təhlükəsizlikdir. İran ətrafında gərginliyin artması sərhəd bölgələrində əlavə ehtiyat tədbirlərini, nəqliyyat və ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyinə daha çox diqqət yetirilməsini zəruri edir. Eyni zamanda, Cənubi Qafqazın Yaxın Şərqdəki qarşıdurmanın dolayı təsirlərindən qorunması regional sabitlik baxımından əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın maraqları baxımından əsas prioritet münaqişənin genişlənməsinin qarşısının alınması, dövlət sərhədlərinin təhlükəsizliyinin qorunması və enerji-nəqliyyat marşrutlarının fasiləsiz fəaliyyətidir. Gərginliyin diplomatik yollarla azaldılması həm regional sabitlik, həm də iqtisadi əməkdaşlıq üçün daha əlverişli şərait yarada bilər.
Nəticə: Noyabrın 3-dən sonra nə baş verəcək?
ABŞ-nin müttəfiqlərinə verdiyi xəbərdarlıq, hərbi qüvvələrin bölgəyə göndərilməsi və enerji infrastrukturuna mümkün zərbələrlə bağlı narahatlıqlar İran ətrafında vəziyyətin həssas olaraq qaldığını göstərir. Lakin bu məlumatlar noyabrın 3-dən sonra hücumun mütləq başlayacağı anlamına gəlmir.
Əsas məsələ Vaşinqtonun hərbi təzyiqi hansı həddə qədər artıracağı və Tehranın buna necə cavab verəcəyidir. Tərəflərdən birinin addımı digərinin reaksiyasını doğurarsa, ilkin olaraq məhdud xarakter daşıyan əməliyyatlar daha geniş regional qarşıdurmaya çevrilə bilər.
Bu səbəbdən yaxın günlərdə ABŞ administrasiyasının rəsmi açıqlamaları, İranın diplomatik mövqeyi, hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi və Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik tədbirləri xüsusi diqqət tələb edir. Hazırkı mənzərə yeni zərbələr ehtimalının ciddi şəkildə müzakirə olunduğunu göstərir, lakin son qərar hələ açıqlanmayıb.
Yaxın Şərqin gələcəyi indi təkcə hərbi imkanlardan deyil, tərəflərin çəkindirmə siyasəti ilə diplomatik həll arasında hansı seçim edəcəyindən də asılıdır.
