1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və təhlükəli mərhələsi kimi yadda qalıb. Müstəqilliyini yeni bərpa etmiş bir dövlət üçün həm daxili, həm də xarici təzyiqlərin eyni vaxtda güclənməsi ölkəni faktiki olaraq idarəolunmaz vəziyyətə gətirmişdi. Ermənistanın hərbi təcavüzü, iqtisadi tənəzzül, siyasi parçalanma və idarəetmə böhranı dövlət institutlarının funksionallığını ciddi şəkildə zəiflədir, ölkəni vətəndaş qarşıdurması və dağılma riski ilə üz-üzə qoymuşdu.
Belə bir şəraitdə dövlətçilik məsələsi artıq siyasi debat mövzusu deyil, mövcudluq məsələsinə çevrilmişdi. Regionlarda mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan silahlı qrupların təsiri artır, Bakıdakı siyasi hakimiyyət isə sabit idarəetmə mexanizmi formalaşdıra bilmirdi. AXC-Musavat cütlüyünün bacarıqsız siyasəti ölkəni uçruma aparırdı. Bu vəziyyət təkcə daxili təhlükəsizlik üçün deyil, Azərbaycanın beynəlxalq subyekt kimi mövcudluğu üçün də ciddi risk yaradırdı.
Məhz belə bir həssas mərhələdə 1993-cü ilin iyununda siyasi sistemin mərkəzinə yeni bir liderlik modeli gətirildi. Xalqın və siyasi elitanın təkidi ilə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri , Ümummilli lider Heydər Əliyevin Bakıya dəvət olunması və 15 iyun tarixində Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi tarixində kəskin dönüş nöqtəsi oldu. Bu hadisə faktiki olaraq dövlətin dağılma prosesinin qarşısını alan siyasi müdaxilə idi.
1993-cü ilin 15 iyunu Azərbaycan siyasi sistemində legitimlik böhranının həllinə doğru ilk real addım kimi qiymətləndirilməlidir. Çünki həmin dövrə qədər mövcud olan idarəetmə modeli artıq ictimai etimadı itirmiş, dövlətin əsas funksiyalarını yerinə yetirməkdə aciz qalmışdı. Yeni siyasi rəhbərliyin formalaşması ilə dövlətin mərkəzləşdirilməsi, idarəetmənin bərpası və sabitliyin təmin edilməsi istiqamətində sistemli proseslər başladı.
Qısa müddət ərzində ölkədə siyasi sabitliyin bərpası üçün əsas mexanizmlər quruldu, nizamsız silahlı qrupların təsiri zəiflədildi və dövlət institutlarının yenidən formalaşdırılması istiqamətində ciddi addımlar atıldı. Paralel olaraq hüquqi və konstitusion islahatlara hazırlıq başladı ki, bu proses sonradan 1995-ci il Konstitusiyasının qəbuluna gətirib çıxardı. Bu isə Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarının formalaşması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyırdı.
Milli Qurtuluş anlayışı təkcə siyasi sabitliyin bərpası ilə məhdudlaşmır. Bu proses eyni zamanda dövlətin strateji kursunun müəyyənləşdirilməsi, beynəlxalq sistemə inteqrasiya və iqtisadi dirçəlişin başlanması ilə xarakterizə olunur. 1990-cı illərin ortalarından etibarən enerji resurslarının dünya bazarına çıxarılması və xarici investisiyaların cəlb olunması Azərbaycan iqtisadi modelində yeni mərhələ açdı.
Bütün bu proseslər göstərir ki, 15 iyun hadisəsi Azərbaycan tarixində bir siyasi dəyişiklik olmaqla yanaşı həm də dövlətin varlığını qoruyan sistemli dönüş nöqtəsidir. Əgər həmin dövrdə siyasi boşluq davam etsəydi, Azərbaycanın dövlət kimi davamlılığı ciddi sual altına düşə bilərdi. Bu mənada Milli Qurtuluş yalnız keçmişin hadisəsi deyil, dövlətçilik təhlükəsizliyinin necə qorunmalı olduğuna dair strateji nümunədir.
Müasir mərhələdə Azərbaycanın əldə etdiyi sosial, iqtisadi və hərbi-siyasi nəticələr həmin dönüş nöqtəsinin davamı kimi qiymətləndirilməlidir. Xüsusilə 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnən proseslər dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi xəttinin tarixi ardıcıllığını nümayiş etdirir.
15 iyun 1993-cü il Azərbaycan tarixində bir siyasi epizod deyil, dövlətin parçalanma təhlükəsindən xilas edilərək yeni inkişaf modelinə keçid etdiyi strateji andır. Bu gün Milli Qurtuluş Günü dövlətçilik şüurunun və siyasi sabitliyin fundamental dərsidir.
