2025-ci il, həm Türkiyə, həm də qlobal iqtisadi və texnoloji bazarlar üçün dinamik və hadisələrlə zəngin bir il oldu. Bu dövrün əsas mövzuları arasında infilyasiya ilə mübarizə, ABŞ-ın gümrük siyasəti, kripto-valyutalar, qiymətli metallar, yerli müdafiə sənayesi və süni intellekt texnologiyaları ön plana çıxdı.
Sherg.az xəbər verir ki, 2024-cü ildə 3.3% iqtisadi artım və 8.7%-lik işsizliklə başa çatan Türkiyə iqtisadiyyatı, 2025-ci ildə infilyasiya ilə mübarizəni əsas prioritet olaraq müəyyən etdi. TÜFE (istehlak qiymətləri indeksi) ilin ilk aylarından azalma meyli göstərsə də, ilin sonuna doğru hələ də yüksək səviyyədə qaldı və iqtisadi idarəetmə üçün ciddi çağırış yaratdı.
2026–2028-ci illər üçün hazırlanan Orta Vadəli Proqram (OVP) ölkə iqtisadiyyatının illik 3.8–5% arasında artımını və 2026–2028-ci illər üçün infilyasiya hədəflərini (16%-dən 8%-ə qədər) müəyyən etmişdir. Bu göstəricilər, həm dövlətin fiskal və monetar siyasətinin istiqamətini, həm də xarici investorlar üçün ölkənin makroiqtisadi stabilliyi ilə bağlı siqnallarını ortaya qoyur.
2025-ci ilin ilk üç ayında ölkə tarixinin ən böyük zirai don hadisəsi baş verdi. 65 əyalətdə 16 fərqli məhsulda ciddi ziyan yaranmış və dövlət tərəfindən 23 milyard TL-dən çox ödəniş həyata keçirilmişdir. Bu hadisə həm kənd təsərrüfatında risklərin artdığını, həm də dövlətin bu risklərə qarşı maliyyə dayanıqlılığını nümayiş etdirir. Belə təbii fəlakətlər, kənd təsərrüfatı sığortası və məhsul təhlükəsizliyi siyasətinin əhəmiyyətini artırır.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp 2025-ci ildə qlobal ticarətə yönəlik əlavə gümrük tarifləri tətbiq etdi. Çin, AB, Meksika, Yaponiya və Kanada kimi ölkələr buna qarşı misillemə tədbirləri həyata keçirsə də, Tramp tarifləri davamlı artırdı.
Bu siyasət, qlobal ticarət gərginliyini yüksəltdi, qiymətlərin artmasına səbəb oldu və beynəlxalq investisiyaların strateji yönləndirilməsini tələb etdi. Digər tərəfdən, ABŞ-ın bir çox beynəlxalq şirkətdən trilyonlarla dollarlıq investisiya sözü alması, ölkənin ticarət balansını gücləndirmək və daxili istehsalı stimullaşdırmaq məqsədi daşıyırdı.
2025-ci ildə Türkiyənin müdafiə sənayesi həm kvant, həm də keyfiyyət baxımından rekordlar qırdı. İxracat 8.6 milyard dollara çatdı, ilk dəfə jet mühərriki ixracı gerçəkləşdi və KAAN layihəsi üçün 48 təyyarəlik İndoneziya müqaviləsi imzalandı.
Həmçinin, HÜRJET səs sürətini aşdı, Bayraktar TB3 envanterə daxil edildi və KIZILELMA layihəsi dünyada bir ilk oldu. IDEF 2025 sərgisində isə 9 milyard dollarlıq müqavilə bağlandı. ASELSAN, Roketsan və Baykar kimi şirkətlər hava müdafiəsi, raket, İHA və kosmik texnologiyalarda rekor test və istehsal nəticələrini əldə etdi. Bu artım, Türkiyənin müdafiə sənayesinin həm daxildə, həm də beynəlxalq bazarlarda rəqabət gücünü artırdığını göstərir.
2025-ci ildə 5G mobil telekommunikasiya infrastrukturunun qurulması üzrə tenderlər keçirildi. Tenderlərdə 2 frekans bandı üzrə 11 paket üçün ən yüksək təkliflərin ümumi məbləği 3.534 milyard dollar oldu. Bu, Türkiyənin rəqəmsal transformasiyaya ciddi sərmayə yatırdığını və yüksək sürətli telekommunikasiya xidmətlərinin sürətlə yayılacağını göstərir.
Enerji sektorunda istehsal artımı diqqət çəkdi: Gabar bölgəsində gündəlik neft istehsalı 81 min varil, Sakarya qaz sahəsində isə 9.5 milyon m³ qaz istehsalı həyata keçirildi. Yenilənə bilən enerji payı isə 62%-ə çatdı.
Kripto-valyutalarda Bitcoin ilin yüksək nöqtəsində 124 min dollar, sonrakı sərt düşüşdə 87 min dollara gerilədi. Qızıl onsu 4.550 dolları keçdi, gümüş isə 83 dollar səviyyəsinə yüksəldi. Bu göstəricilər, həm geosiyasi risklər, həm də maliyyə bazarlarında təhlükəsiz aktivə tələbin artması ilə əlaqələndirilir.
2025-ci il, qlobal texnologiya bazarında süni intellekt (AI) və AI çip texnologiyaları ilə bağlı rekordlarla yadda qaldı. Nvidia, artan AI çip tələbi sayəsində bazar dəyərini 4.5 trilyon dollar səviyyəsinə çatdıraraq dünyanın ən qiymətli şirkəti oldu. Apple və Microsoft 4 trilyon dollara yaxınlaşdı, Alphabet (Google) isə 3.7 trilyon dollar civarında qiymətləndirildi. Xalqa açıq olmayan OpenAI şirkətinin bazar dəyəri isə 100 milyard dollardan çox qiymətləndirildi.
Bu tendensiya, süni intellektin yalnız texnologiya sektorunu deyil, həm də maliyyə, səhiyyə və istehsal sahələrini radikal şəkildə dəyişəcəyini göstərir.
Nəticə olaraq, 2025-ci il həm iqtisadi, həm texnoloji, həm də geosiyasi baxımdan tarixi hadisələrlə yadda qaldı, 2026 üçün isə yeni strategiyalar və hədəflərin müəyyən edilməsinə zəmin hazırladı.
