ABŞ və İsrailin hərbi təhdidləri artsa, İran Avropanın tələb etdiyi addımları atmağa məcbur olacaq
Avqustun 26-da Cenevrədə İran və “Avropa üçlüyü” – Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya arasında keçirilən görüş nəticəsiz başa çatıb. Görüşdən sonra üç ölkənin xarici işlər nazirləri Avropa İttifaqının xarici siyasət komissarı Kaya Kallas və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə birlikdə Tehrana qarşı “snapback” mexanizminin işə salınacağını açıqlayıblar. Bu mexanizm 2015-ci il İranla nüvə sazişi çərçivəsində ləğv edilmiş BMT sanksiyalarını avtomatik olaraq bərpa edir və İranın nüvə proqramı ilə bağlı təzyiqləri artırmağı nəzərdə tutur.
“Reuters“in məlumatına görə, Tehranın 30 gün ərzində nüvə proqramı ilə bağlı müəyyən addımlar ataraq sanksiyaların tətbiqinin qarşısını almasına ümid var.
“Avropa üçlüyü” şərt qoyub ki, İrana qarşı bu sanksiyaların ləğvi üçün nüvə sazişi ilə bağlı ABŞ ilə danışıqlar bərpa olunmalıdır. Ölkələr həmçinin Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyinin (AEBA) müfəttişlərinə İranın nüvə obyektlərinə tam giriş imkanı verilməsini tələb ediblər. Bu, 60 faiz zənginləşdirilmiş uran ehtiyatına çıxışa icazə verilməsini də nəzərdə tutur.
Tehran bunların müqabilində ondan təzyiq altında danışıqlardan çəkinməyi, danışıqlar zamanı hərbi baxımdan hədəfə alınmayacağına dair təminat almağı, ABŞ və İsrailin 12 günlük müharibə zamanı vurduğu zərbələr nəticəsində dəymiş ziyana görə maddi təzminat almağı və öz ərazisində uranı zənginləşdirmək hüququnun tanınmasını tələb edib.
Qeyd edək ki, İranın Ali Rəhbəri Əli Xamenei bir neçə gün əvvəl ABŞ ilə danışıqların mümkünlüyünü şübhə altına alan açıqlama ilə çıxış etmişdi.
AĞ Partiyanın sədr müavini, politoloq Əhəd Məmmədli Sherg.az-a açıqlamasında deyib ki, İran özünü udmadığı müharibənin qalibi elan edib:
“İranın nüvə proqramı təkcə texnoloji və hərbi prioritet deyil, eyni zamanda daxili siyasi dayaqların qorunması üçün mühüm vasitədir. Məhz bu səbəbdən Tehran özünü müharibədə qalib kimi təqdim edir.
Əslində, heç İsrail də qalib olmadı. İsrailin və ABŞ-nin dəstəyi ilə Tehrandakı rejim müharibədən daha qazanclı çıxdılar, xalq onların ətrafında birləşdi.
Rejim isə hazırda nüvə statusunu həm daxili, həm də regional nüfuzunu möhkəmləndirmək üçün strateji alət kimi istifadə edir. İranın nüvə proqramına münasibəti, onun daxili auditoriyasında milli qürur və suverenlik məsələsi kimi təqdim olunur; nüvə məsələsində güzəştə getmək rejimin legitimliyini zəiflədə bilər.
“Avropa Üçlüyü”- Fransa, Almaniya və Britaniya ilə danışıqlarda İranın sərt mövqeyi də bu kontekstdə başadüşüləndir. Tehranın sanksiya təhdidi altında belə prosesləri uzatması, öz daxili bazasını qorumaq məqsədini güdür. Sanksiyalar iqtisadi təzyiq vasitəsi kimi işləyir, amma İranın hesablaması belədir ki, əgər birbaşa təzyiq və ya hərbi hədələr yoxdursa, danışıqlarda tez razılığa getmək rejimin siyasi imicinə zərbə vura bilər. Əgər İran onların şərtlərini qəbul etsəydi, o zaman rejim xalqın dəstəyini itirəcəkdi. Qalib ölkə niyə danışıqlar masasında güzəştə getsin, nüvə proqramından imtina etsin kimi suallar veriləcəkdi”.
Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ və İsrailin nüvə məsələsi ilə bağlı təzyiqləri isə İranın davranışını formalaşdıran digər mühüm amildir. İsrailin təkrar hərbi əməliyyatlarla hədələməsi və ya ABŞ tərəfindən sanksiyaların sərtləşdirilməsi ehtimalı, Tehranı kompromisə sövq edə bilər. Avropa üçlüyü ilə razılığa gəlməmək daxili auditoriyaya mesajdır və sanksiya təhdidinə qarşı vaxt qazanmaq strategiyasıdır. Ona görə İran mümkün qədər prosesi uzatmağa çalışır.
Dediyim kimi ABŞ və İsrailin hərbi təhdidləri artsa, İran Avropa ilə tələb olunan addımları atmağa məcbur olacaq.
