Son elmi tədqiqatlar göstərir ki, şempanzələr yalnız səs çıxaran canlılar deyil, insanlar kimi şüurlu, məqsədyönlü və kontekstə görə dəyişən jestlərlə ünsiyyət qura bilirlər.
Sherg.az xəbər verir ki, işarət dili öyrənmiş Tatu və Loulis isə insan dilinin mənşəyinə dair bildiklərimizi yenidən yazmaq potensialına malikdir.
Şempanzələr bədən dilini ustalıqla istifadə edir
Əvvəllər heyvan ünsiyyətinin əsasən instinktiv səslərdən ibarət olduğu düşünülürdü. Məsələn, təhlükə anında çıxarılan qışqırıqlar yalnız emosional reaksiyalar kimi qiymətləndirilirdi. Lakin son illərdə aparılan detallı müşahidələr şempanzələrin jestlərin mərkəzi rol oynadığını göstərdi.
Araşdırmaçılar həm vəhşi təbiətdə, həm də qorunan şempanze qruplarında yüzlərlə saatlıq video analiz etdilər. Nəticələr göstərdi ki, şempanzələr məqsədə çatmaq üçün əl, qol və bədən hərəkətlərini şüurlu şəkildə istifadə edirlər. Qarşı tərəf reaksiya verməsə, jesti təkrar edir, bəzən isə mesajı daha aydın çatdırmaq üçün hərəkəti dəyişdirirlər. Bu, ünsiyyətin yalnız refleks olmadığını, məqsədyönlü bir davranış olduğunu sübut edir.
Jest və mimikada israrçılar
Fərqli şempanze qruplarında oxşar jestlərin istifadə olunması müşahidə edilmişdir. Afrika qitəsinin müxtəlif bölgələrində yaşayan şempanzələr bəzən eyni jestləri oxşar mənalarda tətbiq edirdilər. Bu, tür daxilində paylaşılan bir “jest lüğəti” ola biləcəyini göstərir.
Şempanzələrin çıxardığı səslər əsasən emosional vəziyyətə bağlıdır, lakin jestlər çox elastik və kontekstə duyarlıdır. Eyni əl hərəkəti fərqli vəziyyətlərdə fərqli mənalar daşıya bilər. Bu elastiklik isə müasir insan dilinin əsas xüsusiyyətlərindən biri hesab olunur.
Tatu, Loulis və işarət dili
20-ci əsrdə şempanzələr üzərində aparılan işarət dili təcrübələri dilin inkişafına dair anlayışları genişləndirdi. Ən məşhur nümunə, Amerika İşarət Dilini (ASL) öyrənən şempanze Vashoe olmuşdur. Vashoe yüzlərlə işarəti öyrənmiş və bəzilərini birlikdə istifadə edə bilmişdir.
Vashoedən öyrənən Loulis isə, insan müdaxiləsi olmadan başqa bir şempanzədən işarət dilini mənimsəməklə diqqət çəkmişdir. Bu, sosial öyrənmə yolu ilə simvolik ünsiyyətin ötürülə biləcəyini göstərən təsirli nümunədir.
Tatu da ASL işarətlərini istifadə edən şempanzələrdən biri olub. O, işarətləri kontekstə uyğun şəkildə insan baxıcıları və digər şempanzələrlə ünsiyyət zamanı tətbiq edə bilmişdir. Bu da öyrənilən simvolların yalnız mükafat məqsədli təkrar olmadığını, müəyyən sosial vəziyyətlərdə mənalı şəkildə seçilə biləcəyini sübut edir.
Dilin kökləri milyonlarla il əvvələ gedir
Şempanze qruplarında davranış nümunələri nəsildən-nəsilə ötürülür. Jestlərin öyrənilməsi və paylaşılması dilin evrimində sosial bağların rolunu ortaya qoyur. İnsanlar danışarkən də jestlərdən geniş istifadə edirlər, xüsusilə mürəkkəb fikirlər ifadə edilərkən əl hərəkətləri artır.
Tatu, Loulis və Vashoe kimi şempanzələr göstərir ki, dilin mənşəyi yalnız səs tellerinin məhsulu deyil; kökləri milyonlarla il əvvələ, ilk əl hərəkətlərinə qədər gedə bilər. Onların şüurlu və elastik jest istifadəsi, dilin təkamül tarixinə dair ən güclü ipuclarından biridir.
İnsanlıq üçün danışma hekayəsi bəlkə də bir kəlmə ilə başlamamış, ilk əl hərəkəti ilə başlamışdır. Tatu və Loulis isə bu gün yaşayan və ASL işarətlərini istifadə edən danışan şempanzələr olaraq tanınırlar.
