- "Bu yanaşma isə sülh prosesinin siyasi çərçivədən çıxaraq mədəni və humanitar müstəviyə keçməsi baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıya bilər"
"İmkan yaradılsa, Azərbaycan Ermənistan ərazisindəki tarixi-dini abidələrin də bərpasını təmin edə bilər".
Bunu Milli Məclisin deputatı Fazil Mustafa Mədəniyyət Nazirliyi və Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən "Tarixi-dini abidələrin qorunması: çağırışlar və perspektivlər" mövzusunda təşkil olunmuş konfrans zamanı deyib.
Deputat bildirib ki, Prezident İlham Əliyevin 2026-cı ili Memarlıq və Şəhərsalma ili elan etməsindən sonra tarixi-dini abidələrin qorunması məsələsi daha da aktuallaşıb:
"Biz inanclı cəmiyyət olduğumuza görə ölkə ərazisində dini-tarixi abidələr çoxluq təşkil edir. Həmin abidələrin qorunmasında əsas istiqamət tarixi yaddaşın bərpa olunması, ikinci istiqamət isə onlara turistik mahiyyət qatmaqdır. Azərbaycan dövləti üçün tarixi-dini abidənin hansı dinə mənsub olmasının əhəmiyyəti yoxdur. Biz kilsəni də, sinaqoqu da, məscidi də eyni yanaşma ilə bərpa edirik. Bizdə tarixi dini abidələrə məkan prizması ilə yanaşılmır. Biz digər ölkələrdə də tarixi dini abidələrin bərpasına töhfə veririk".
Fazil Mustafanın bu fikirləri əslində yalnız tarixi-dini abidələrin bərpası məsələsi ilə məhdudlaşmır. Burada Azərbaycanın tarixə, dini irsə və mədəni dəyərlərə münasibətini müəyyən edən daha geniş yanaşma ortaya qoyulur. Bu yanaşmanın əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, tarixi abidənin qorunması onun hansı dinə, xalqa və ya icmaya məxsus olmasından asılı tutulmur.
Məhz bu baxımdan deputatın Ermənistan ərazisindəki tarixi-dini abidələrin də bərpasının mümkünlüyü ilə bağlı açıqlaması xüsusi diqqət çəkir. Çünki Azərbaycan özü uzun illər işğal altında qalmış ərazilərində tarixi və dini irsinin dağıdılması ilə üzləşib. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə məscidlərin, qəbiristanlıqların, türbələrin və digər mədəni irs nümunələrinin vəziyyəti bu məsələnin Azərbaycan üçün nə qədər həssas olduğunu göstərib.
Buna baxmayaraq, Azərbaycanın ortaya qoyduğu yanaşma yalnız öz irsinin qorunması ilə məhdudlaşmır. Bakı dini və mədəni abidələrin universal dəyər daşıdığını nümayiş etdirir. Bu isə Ermənistanla münasibətlərdə də prinsipial məqam yaradır.
Azərbaycanın mesajı mahiyyət etibarilə belədir: əgər tarixi abidə həqiqətən tarixi və mədəni dəyərə malikdirsə, onun qorunması siyasi münasibətlərdən asılı olmamalıdır.
Bu yanaşma gələcəkdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni əməkdaşlıq istiqamətlərindən birinin formalaşmasına imkan verir. Siyasi məsələlərin həlli ilə yanaşı, iki ölkənin tarixi-mədəni irslə bağlı problemləri də müzakirə etməsi mümkündür. Xüsusilə sülh prosesinin davam etdiyi bir mərhələdə mədəni irsin qorunması humanitar etimadın yaradılması üçün ayrıca platformaya çevrilə bilər.
Burada Azərbaycanın öz təcrübəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesində tarixi abidələrin yenidən həyata qaytarılması prioritet istiqamətlərdən biridir. Bu proses Azərbaycanın yalnız fiziki infrastruktur deyil, tarixi yaddaş baxımından da işğaldan azad edilmiş əraziləri yenidən qurduğunu göstərir.
Eyni zamanda, Azərbaycan ərazisində müxtəlif dini icmalara məxsus abidələrin qorunması da dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Məscid, kilsə və sinaqoqa eyni yanaşmanın nümayiş etdirilməsi Azərbaycanın dini-mədəni irs məsələsində konfessional ayrı-seçkiliyi əsas götürmədiyini göstərən fakt kimi təqdim olunur.
Bu kontekstdə Ermənistan ərazisində Azərbaycan və digər tarixi icmaların irsi ilə bağlı məsələlərin də gündəmə gətirilməsi təbii görünür. Lakin burada əsas məqsəd tarixi mübahisələri yenidən siyasi qarşıdurmaya çevirmək deyil. Əksinə, tarixi abidələrin qorunması məsələsinin qarşılıqlı əməkdaşlıq mexanizminə çevrilməsi daha konstruktiv yanaşmadır.
Əgər gələcəkdə Azərbaycan və Ermənistan arasında siyasi və hüquqi baxımdan müvafiq imkanlar yaranarsa, Azərbaycanın bərpa təcrübəsinin Ermənistan ərazisində də tətbiq edilməsi real əməkdaşlıq istiqamətinə çevrilə bilər. Bu zaman bərpa prosesinin beynəlxalq standartlar, tarixi autentiklik və elmi yanaşma əsasında həyata keçirilməsi mümkündür.
Belə bir addımın siyasi simvolizmi də kifayət qədər böyük olardı. Çünki uzun illər münaqişə ilə yadda qalan Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində tarixi abidələrin qorunması ilk dəfə qarşıdurma mövzusu deyil, əməkdaşlıq mövzusu kimi gündəmə gələ bilər.
Burada başqa mühüm məqam da var. Tarixi abidələrin bərpası yalnız keçmişi qorumaq anlamına gəlmir. Bu abidələr gələcəkdə turizm, mədəniyyət və regional əməkdaşlıq baxımından ciddi potensiala malik ola bilər. Azərbaycan rəsmisinin də qeyd etdiyi kimi, tarixi abidələrə turistik mahiyyət qazandırılması onların qorunmasını iqtisadi və mədəni inkişafla birləşdirir.
Cənubi Qafqazın vahid mədəni-turizm məkanı kimi formalaşması baxımından bu istiqamətin perspektivi xüsusilə böyükdür. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan ərazisində müxtəlif sivilizasiyaların və dini icmaların yaratdığı abidələr regionun çoxqatlı tarixini nümayiş etdirir. Bu irsin qorunması gələcəkdə regionun mədəni xəritəsinin yenidən formalaşmasına imkan verə bilər.
Əslində Fazil Mustafanın açıqlamasının ən mühüm tərəfi də məhz budur. Azərbaycan öz ərazisində dağıdılmış tarixi-dini irsini bərpa etməklə yanaşı, gələcəkdə başqa ölkələrdə yerləşən tarixi abidələrin qorunmasına da töhfə verməyə hazır olduğunu ortaya qoyur. Bu isə Bakının mədəni irs məsələsinə emosional deyil, daha geniş və prinsipial yanaşdığını göstərir.
Azərbaycanın mövqeyində əsas xətt dəyişmir: tarixi abidə qorunmalıdır. Onun məscid, kilsə və ya sinaqoq olması bu prinsipin mahiyyətini dəyişmir.
Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki tarixi-dini abidələrin bərpası məsələsi gələcək Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni humanitar istiqamət yaradır. Əgər siyasi iradə və qarşılıqlı etimad möhkəmlənərsə, bu gün mübahisə predmetinə çevrilən tarixi irs məsələləri sabah əməkdaşlıq nümunəsinə çevriləcək.
Beləliklə, Azərbaycanın verdiyi mesaj yalnız keçmişin qorunması ilə bağlı deyil. Bu, eyni zamanda Cənubi Qafqazda yeni münasibətlər modelinin formalaşdırılması ilə bağlı mesajdır. Azərbaycan öz tarixi irsini qoruyur, başqalarının irsinə də hörmətlə yanaşmağa hazır olduğunu bildirir. Bu yanaşma isə sülh prosesinin siyasi çərçivədən çıxaraq mədəni və humanitar müstəviyə keçməsi baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıya bilər.
