ABŞ hərbçilərinin İraqdakı son bazaları tərk etməsi Yaxın Şərqin təhlükəsizlik xəritəsində mühüm dəyişiklik yaradır. Reuters-in məlumatına görə, sentyabrın 30-dək ABŞ qüvvələrinin İraqdakı son bazalardan çıxması nəzərdə tutulur. Beləliklə, Vaşinqtonun 2003-cü ildə başladığı və regionun siyasi mənzərəsini kökündən dəyişən İraq macərasının hərbi mərhələsi yeni bir nöqtəyə gəlib çatır.
Lakin məsələ yalnız ABŞ əsgərlərinin bir ölkədən çıxması deyil. Burada əsas sual ondan ibarətdir: Vaşinqtonun boşaltdığı təhlükəsizlik məkanını kim və necə dolduracaq?
"Reuters"-in istinad etdiyi iraqlı və regional təhlükəsizlik ekspertlərinin qiymətləndirmələrinə görə, ABŞ-ın çıxışı İranda və ona yaxın qüvvələrdə siyasi üstünlük kimi təqdim olunur. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komissiyası sədrinin müavini Əmir Həyat Müqəddəm ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra İraqda və regionda təhlükəsizliyin möhkəmlənəcəyini bildirib.
Bu mövqe Tehranın hadisəyə necə baxdığını göstərir. İran üçün İraqda ABŞ hərbi mövcudluğunun aradan qalxması uzun illər ərzində Tehran qarşısında dayanan əsas hərbi-siyasi balans elementlərindən birinin zəifləməsi deməkdir.
20 illik müharibənin son səhifəsi
ABŞ 2003-cü ildə Səddam Hüseyn hakimiyyətini devirmək məqsədilə İraqa müdaxilə etdi. Müharibə nəticəsində ölkənin siyasi sistemi dəyişdi, ardınca uzunmüddətli silahlı qarşıdurmalar başladı.
Amerika qoşunları 2011-ci ilin sonunda İraqdan çıxarıldı. Lakin İŞİD-in yüksəlişi Vaşinqtonu yenidən İraqa qaytardı. 2014-cü ildən etibarən ABŞ rəhbərliyində beynəlxalq koalisiya İraq qüvvələrinə İŞİD-lə mübarizədə dəstək verdi.
İndi isə Vaşinqton ikinci dəfə İraqdan hərbi baxımdan geri çəkilir.
Fərq ondadır ki, bu dəfə İraq 2003-cü ildən sonrakı xaosun ilk mərhələsindəki ölkə deyil. İraq təhlükəsizlik qüvvələri daha böyük imkanlara malikdir. Bununla belə, İŞİD-in tamamilə yox olmadığı, qruplaşmanın gizli hüceyrələrinin fəaliyyətini davam etdirdiyi barədə xəbərdarlıqlar mövcuddur.
Bu isə ABŞ-ın çıxışını sadəcə siyasi hadisə deyil, həm də təhlükəsizlik sınağına çevirir.
Əsas təhlükə: yaranacaq boşluq
Reuters-in danışdığı bəzi iraqlı təhlükəsizlik nümayəndələri ABŞ qüvvələrinin çıxmasının İŞİD üçün yeni imkan yarada biləcəyindən ehtiyat edir.
Kürd komandiri Sirvan Bərzani bildirib ki, ABŞ kəşfiyyatı, maddi-texniki dəstəyi və pilotsuz uçuş aparatlarının olmaması İŞİD-in yenidən qruplaşmasına şərait yarada bilər. Onun sözlərinə görə, ABŞ rəhbərliyindəki beynəlxalq koalisiyanın İraqdan çıxacağının elan edilməsindən sonra “yatmış hüceyrələrin” aktivliyində artım müşahidə olunub.
Əgər bu qiymətləndirmələr öz təsdiqini tapsa, Vaşinqtonun qarşısında klassik Yaxın Şərq dilemması yenidən ortaya çıxır: hərbi mövcudluğu saxlamaq təhlükəsizlik risklərini azaltmaq məqsədi daşıyır, lakin uzunmüddətli hərbi iştirak siyasi və ictimai narazılıq doğurur; çıxış isə təhlükəsizlik boşluğu yarada bilər.
İraqın Əl-Fəllucə bölgəsində sünni qəbilə lideri Əbdürrəhman əz-Zobai də ölkənin təhlükəsizlik baxımından hələ tam hazır olmadığını düşünənlərdəndir. O, ABŞ rəhbərliyindəki koalisiyanın çıxışının “boşluq” yaratmasından ehtiyat etdiyini bildirib.
Deməli, İraq daxilində də ABŞ-ın çıxışına münasibət birmənalı deyil. Bir tərəfdən ölkədə xarici hərbi qüvvələrin getməsini istəyənlər var, digər tərəfdən təhlükəsizlik imkanlarının yetərli olub-olmadığı ilə bağlı narahatlıq qalır.
Tehran üçün yeni imkanlar
İranın mövqeyinə baxdıqda isə mənzərənin başqa tərəfi görünür.
İraq İran üçün sadəcə qonşu dövlət deyil. İki ölkə arasında geniş iqtisadi, siyasi və dini əlaqələr mövcuddur. İraqdakı İran yönümlü silahlı qruplar isə illər ərzində ölkənin siyasi və təhlükəsizlik sistemində təsir imkanları əldə ediblər.
İraq təhlükəsizlik analitiki Casim əl-Bəhədlinin Reuters-ə açıqlamasına görə, ABŞ rəhbərliyindəki koalisiyanın çıxışı strateji baxımdan İranın mövqeyinə müsbət təsir göstərə bilər. Onun fikrincə, ABŞ hərbi mövcudluğunun aradan qalxması Tehran qarşısında dayanan mühüm hərbi balans faktorunu zəiflədir.
Bu mənada məsələni yalnız “ABŞ İraqdan gedir” kimi təqdim etmək kifayət deyil. Daha geniş sual ortaya çıxır: ABŞ-ın azaltdığı hərbi təsirin yerində İranın siyasi təsiri nə qədər artacaq?
İraq daxilindəki pro-İran silahlı qrupların ABŞ-ın çıxışını artıq “tarixi qələbə” kimi təqdim etməsi onların bu hadisəni siyasi kapitala çevirmək niyyətindən xəbər verir. Lakin belə bəyanatlar həmin qrupların öz mövqeyidir və onların gələcəkdə ölkənin siyasi qərarlarına təsir imkanlarının hansı həddə çatacağını indidən dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Vaşinqtonun Yaxın Şərq strategiyası dəyişir
İraqdan çıxış daha geniş prosesin bir hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. ABŞ son illərdə Yaxın Şərqdə birbaşa quru qoşunlarının genişmiqyaslı iştirakından daha çox regional tərəfdaşların imkanlarına, hava gücünə, kəşfiyyata və məhdud hərbi kontingentlərə əsaslanan yanaşmaya üstünlük verməyə çalışır.
İraq təcrübəsi isə Vaşinqton üçün mühüm dərsdir. 2003-cü ildə hərbi müdaxilə ilə başlayan proses ABŞ-a böyük maliyyə və insan itkisi bahasına başa gəldi. Reuters qeyd edir ki, “İraq azadlığı” əməliyyatı zamanı Əfqanıstan müharibəsi ilə müqayisədə təxminən iki dəfə çox amerikalı hərbçi həlak olub.
İndi həmin uzun müharibənin nəticələrindən biri də ortaya çıxır: ABŞ hərbi baxımdan geri çəkilir, lakin onun yaratdığı siyasi və təhlükəsizlik sisteminin gələcək istiqaməti hələ tam müəyyənləşməyib.
İŞİD faktoru yenidən gündəmdə
İraqdan ABŞ qoşunlarının çıxmasının ən həssas tərəflərindən biri məhz İŞİD faktorudur.
Qruplaşmanın 2010-cu illərdə elan etdiyi “xilafət” məhv edilib. Lakin bu, təşkilatın tamamilə aradan qalxması anlamına gəlmir. Reuters-in məlumatında İŞİD-in “yatmış hüceyrələrinin” qalması və bəzi təhlükəsizlik nümayəndələrinin yeni terror hücumları ehtimalından narahat olması qeyd olunur.
ABŞ-ın hərbi kəşfiyyat və texnoloji imkanlarının azalması İraq təhlükəsizlik qüvvələrinin üzərinə daha böyük məsuliyyət qoyur.
Bu baxımdan qarşıdakı dövr İraq üçün bir növ sınaq mərhələsi olacaq. Bağdad öz təhlükəsizlik sisteminin nə dərəcədə müstəqil və effektiv olduğunu göstərməli, eyni zamanda müxtəlif silahlı qrupların siyasi proseslərə təsiri ilə bağlı problemləri idarə etməlidir.
İraqdan başlayan proses regiona yayıla bilər
ABŞ-ın İraqdan çıxması Yaxın Şərqin digər proseslərindən təcrid olunmuş hadisə deyil. İranın regional təsiri, İsrail–İran qarşıdurması, Suriyanın gələcəyi, Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik siyasəti və ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğu bir-biri ilə əlaqəli proseslərdir.
Bu səbəbdən İraqda baş verən dəyişikliklər yalnız Bağdad və Tehran arasında münasibətlərə təsir göstərməyəcək. ABŞ-ın regiondakı ümumi hərbi arxitekturasının necə dəyişdiyi də diqqət mərkəzində olacaq.
Əgər İraq öz təhlükəsizlik sistemini gücləndirə bilsə, ABŞ-ın hərbi iştirakının azalması ölkənin suverenliyi və müstəqil təhlükəsizlik siyasəti baxımından yeni mərhələ yarada bilər. Əks halda, yaranan boşluq müxtəlif silahlı və siyasi aktorların təsir imkanlarının genişlənməsinə gətirib çıxara bilər.
Beləliklə, 30 sentyabr sadəcə ABŞ əsgərlərinin İraqdan çıxacağı tarix deyil. Bu tarix 2003-cü ildə başlayan bir dövrün hərbi baxımdan bağlanması və İraqın öz təhlükəsizlik məsuliyyətini daha böyük ölçüdə üzərinə götürməsi mərhələsinin başlanğıcı kimi yadda qala bilər.
İndi əsas məsələ ABŞ-ın getməsi deyil. Əsas məsələ ondan sonra İraqda yaranacaq siyasi və təhlükəsizlik balansının necə formalaşacağıdır. Çünki Yaxın Şərqdə hərbi boşluqlar uzun müddət boş qalmır - onları siyasi təsir, regional güclər və yerli aktorlar doldurur.
