ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent İrana qarşı tarixdəki ən sərt iqtisadi sanksiyaların tətbiq ediləcəyini açıqlayıb.
Bessent bildirib ki, Vaşinqtonun məqsədi İranın iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırmaq və rejim üzərində maksimum təzyiq yaratmaqdır. “Bu rejimi çökdürəcəyik”, - deyə nazir vurğulayıb.
ABŞ rəsmisi İranla iqtisadi əlaqələri davam etdirən ölkələrə də xəbərdarlıq edib. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton İranla maliyyə əməliyyatları aparan, neft alan və digər iqtisadi əlaqələr saxlayan tərəflərə qarşı da tədbirlər görə bilər. ABŞ administrasiyası bu siyasəti daha geniş iqtisadi təcrid strategiyasının bir hissəsi kimi təqdim edir.
İran Xarici İşlər Nazirliyi isə ABŞ-ın yeni sanksiyalarını “iqtisadi terrorizm” və “insanlığa qarşı cinayət” adlandırıb. Tehran sanksiyaların əsas yükünün İran əhalisinin üzərinə düşəcəyini bildirərək Vaşinqtonun siyasətini pisləyib.
Vaşinqtonun məqsədi nədir?
ABŞ-ın son açıqlamaları göstərir ki, İranla qarşıdurmada iqtisadi təzyiq yenidən əsas alətlərdən birinə çevrilir. Burada söhbət yalnız ayrı-ayrı şirkət və şəxslərə qarşı sanksiyalardan deyil, İranın neft gəlirlərinə, maliyyə kanallarına və beynəlxalq ticarət imkanlarına daha geniş zərbə vurulmasından gedir.
Lakin əsas sual budur: iqtisadi təzyiq İran siyasi sisteminin dəyişməsinə gətirib çıxara bilərmi?
Tarixi təcrübə göstərir ki, ağır sanksiyalar dövlətlərin iqtisadi imkanlarını zəiflədir, lakin bunun avtomatik olaraq hakimiyyət dəyişikliyinə səbəb olacağına zəmanət yoxdur. İran uzun illərdir sanksiyalar şəraitində fəaliyyət göstərir və alternativ ticarət kanalları, xüsusilə Çinlə enerji əlaqələri Tehran üçün mühüm iqtisadi çıxış yolu olaraq qalır. "Reuters"-in məlumatına görə, Çin İran neftinin əsas alıcılarından biridir və Pekin yeni sanksiyaların deyil, diplomatik yanaşmanın tərəfdarı olduğunu bildirir.
Bu baxımdan ABŞ-ın strategiyasının uğuru təkcə Vaşinqtonun sanksiyalarının sərtliyindən deyil, digər dövlətlərin bu siyasətə nə dərəcədə qoşulacağından da asılı olacaq. Əgər Çin və digər əsas ticarət tərəfdaşları İranla iqtisadi əlaqələri davam etdirərsə, Tehran üçün alternativ maliyyə və ticarət kanallarının qorunması mümkün olacaq.
Digər tərəfdən, sanksiyaların genişləndirilməsi İran iqtisadiyyatında inflyasiya, valyuta təzyiqi, enerji və ərzaq qiymətlərinin artması kimi problemləri daha da dərinləşdirəcək. Bu isə ABŞ-ın hesabladığı kimi siyasi təzyiq yaradacaq, amma əks effekt də mümkündür: xarici təzyiq İran cəmiyyətində hakimiyyət ətrafında konsolidasiyanı gücləndirəcək.
Məsələnin digər mühüm tərəfi enerji bazarıdır. ABŞ-ın yeni iqtisadi təzyiq planları fonunda neft qiymətlərində artım müşahidə olunub. İranın neft ixracı və Hörmüz boğazındakı vəziyyət qlobal enerji bazarı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də İrana qarşı sərt iqtisadi siyasətin nəticələri yalnız İran iqtisadiyyatı ilə məhdudlaşmayacaq, dünya enerji bazarına və inflyasiyaya da təsir göstərəcək.
Nəticə etibarilə, Bessentin “rejimi çökərdəcəyik” açıqlaması ABŞ-İran qarşıdurmasında ritorikanın sərtləşdiyini göstərir. Lakin iqtisadi sanksiyaların siyasi nəticəsi bir neçə amildən - İranın daxili sosial-iqtisadi vəziyyətindən, Çinin və digər ölkələrin mövqeyindən, enerji bazarındakı proseslərdən və paralel diplomatik imkanların olub-olmamasından asılı olacaq.
Hazırkı mərhələdə ən real ssenari İranın dərhal siyasi çöküşü deyil, Tehran üzərində iqtisadi və diplomatik təzyiqin daha da artırılması və bunun İranı danışıqlar masasına qaytarmaq üçün vasitəyə çevrilməsidir. ABŞ-ın planlaşdırdığı yeni sanksiyaların detalları və onların icra mexanizmi isə bu strategiyanın real təsir gücünü müəyyənləşdirəcək.
