Ermənistanda Rusiyadan enerji asılılığının azaldılması və Avropa enerji sisteminə inteqrasiya ilə bağlı müzakirələr ilk baxışda İrəvanın xarici siyasət seçimi kimi görünür. Lakin prosesə daha geniş geosiyasi prizmadan yanaşdıqda, tamamilə fərqli mənzərə ortaya çıxır. Ermənistan Rusiyadan uzaqlaşdıqca, onun alternativ enerji marşrutları axtarışı istər-istəməz Azərbaycanın regiondakı mövqeyini daha da ön plana çıxarır.
Ermənistanlı beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert Qriqor Balasanyanın açıqlaması bu baxımdan diqqət çəkir. Onun sözlərinə görə, Mərkəzi Asiyadan elektrik enerjisinin Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, oradan isə Ermənistan, Türkiyə və Avropaya ötürülməsi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma əslində Cənubi Qafqazda formalaşan yeni enerji xəritəsinin mühüm konturlarını göstərir.
Burada əsas məsələ Ermənistanın hansı enerji mənbəyinə üstünlük verməsi deyil. Əsas məsələ yeni enerji marşrutlarının hansı coğrafiyadan keçməsidir. Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında qurulması nəzərdə tutulan bağlantıda Azərbaycan mühüm tranzit halqa kimi çıxış edir. Bu isə Bakının enerji və nəqliyyat sahəsində son illərdə həyata keçirdiyi siyasətin strateji nəticəsidir.
Azərbaycan uzun müddətdir özünü yalnız enerji ixrac edən ölkə kimi deyil, Şərqlə Qərbi birləşdirən regional qovşaq kimi formalaşdırır. Xəzərin şərq sahillərindən başlayan enerji və nəqliyyat axınlarının Azərbaycan üzərindən Türkiyə və Avropaya istiqamətlənməsi bu strategiyanın əsas elementlərindən biridir. Mərkəzi Asiyanın enerji potensialının Avropa bazarlarına çıxarılması ilə bağlı yeni layihələr də Azərbaycanın bu mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.
Bu proses Ermənistan üçün də yeni reallıq yaradır. İrəvanın Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq istəyinin alternativi faktiki olaraq Azərbaycan və Türkiyənin daxil olduğu regional infrastruktura inteqrasiya etməkdən keçir. Başqa sözlə, Ermənistan Rusiyadan uzaqlaşdıqca Azərbaycan və Türkiyənin regional enerji sistemindəki əhəmiyyəti onun üçün daha da artır.
Məhz bu məqam Ermənistan daxilində narahatlıq doğurur. Balasanyanın “Rusiya qazını Avropanın vədləri və Azərbaycanın elektrik enerjisi ilə əvəz edirik” fikri də həmin narahatlığın ifadəsidir. Lakin burada bir paradoks yaranır: Ermənistan Azərbaycanla siyasi və təhlükəsizlik məsələlərində nə qədər ehtiyatlı davranmağa çalışsa da, iqtisadi və enerji reallıqları İrəvanı Bakı ilə regional bağlantılara yaxınlaşmağa sövq edir.
Əslində bu, Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir. Uzun illər regionda qarşıdurma və bloklaşma əsas siyasi xətt olub. İndi isə enerji, nəqliyyat və kommunikasiya layihələri ölkələri qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrə məcbur edən yeni mexanizmə çevrilir.
Azərbaycanın üstünlüyü ondadır ki, bu proses üçün lazım olan əsas coğrafi və infrastruktur imkanların əhəmiyyətli hissəsi artıq mövcuddur. Bakı həm Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə, həm də Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə bağlantıya malikdir. Bu xəttin genişləndirilməsi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi ilə yanaşı, onun tranzit və geoiqtisadi əhəmiyyətini də artırır.
Burada Orta Dəhliz məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki enerji və nəqliyyat marşrutlarının eyni coğrafiyada inkişaf etməsi Azərbaycanın rolunu kompleks şəkildə gücləndirir. Mərkəzi Asiya-Azərbaycan-Türkiyə-Avropa xətti təkcə yük daşımaları və enerji ixracı üçün deyil, gələcəkdə elektrik enerjisi, rəqəmsal kommunikasiya və digər strateji resursların ötürülməsi baxımından da əhəmiyyətli platformaya çevrilə bilər.
Ermənistanın bu sistemə qoşulması isə regionda yeni iqtisadi qarşılıqlı asılılıq yarada bilər. Əgər enerji və nəqliyyat xətləri açılarsa, Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə iqtisadi əlaqələri də genişlənəcək. Bu isə uzun illər davam edən siyasi qarşıdurmanın iqtisadi reallıqlar qarşısında tədricən zəifləməsi üçün əlavə zəmin yarada bilər.
Bu baxımdan Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazda sabitlik və kommunikasiyaların açılmasına marağı da başadüşüləndir. Avropa üçün əsas məqsədlərdən biri enerji mənbələrinin və marşrutlarının şaxələndirilməsidir. Mərkəzi Asiya isə bu strategiyada getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə Avropanın həmin regionla əlaqələrində Bakını mühüm tərəfdaşa çevirir.
Beləliklə, Ermənistanın enerji siyasətindəki dəyişiklikləri yalnız Rusiya ilə münasibətlər kontekstində qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada daha böyük proses gedir: Cənubi Qafqazın enerji və nəqliyyat xəritəsi yenidən formalaşır və bu xəritədə Azərbaycanın çəkisi artır.
Ən mühüm nəticə isə budur ki, Ermənistanın enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün alternativ axtarışları Azərbaycanı regiondan kənarda qoymur, əksinə, onu yeni regional sistemin əsas elementlərindən birinə çevirir. İrəvanın qarşısında faktiki olaraq yeni seçim dayanır: əvvəlki qarşıdurma modelini qorumaq, yoxsa Azərbaycanın mərkəzi rol oynadığı regional iqtisadi və enerji bağlantılarından yararlanmaq.
Azərbaycan üçün isə bu proses təkcə iqtisadi imkan deyil. Bu, Bakının Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya və Avropaya uzanan daha geniş geosiyasi və geoiqtisadi sistemdə mövqeyinin möhkəmlənməsi deməkdir.
Yəni Ermənistan Rusiyanın enerji orbitindən çıxmağa çalışarkən, regionda yaranan yeni reallıq onu istər-istəməz Azərbaycanın formalaşdırdığı enerji və nəqliyyat arxitekturası ilə üz-üzə qoyur.
