- Avrasiyanın taleyini dəyişə biləcək strateji xətt qurulur
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri iki ölkə arasında münasibətlərin sadəcə diplomatik və iqtisadi tərəfdaşlıq səviyyəsində olmadığını bir daha nümayiş etdirdi. Daşkənddə səslənən açıqlamalar və imzalanan sənədlər göstərir ki, Bakı ilə Daşkənd arasında formalaşan əməkdaşlıq artıq ikitərəfli münasibətlərin klassik çərçivəsindən çıxaraq daha geniş geosiyasi və geoiqtisadi prosesin mühüm elementinə çevrilir.
Bu baxımdan Prezident Şavkat Mirziyoyevin “Azərbaycan və Özbəkistan arasında əməkdaşlıq artıq ikitərəfli gündəlik çərçivəsindən xeyli kənara çıxıb” fikri səfərin mahiyyətini ən dəqiq ifadə edən tezislərdən biridir. Çünki söhbət artıq yalnız iki dövlət arasında ticarət dövriyyəsinin artırılmasından, investisiya layihələrindən və mədəni əlaqələrdən getmir. Burada Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı bir-birinə daha sıx bağlayan yeni siyasi-iqtisadi arxitekturanın formalaşmasından söhbət gedir.
“Əbədi dostluq” siyasi münasibətlərin yeni mərhələsidir
Azərbaycan və Özbəkistanın “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” imzalaması münasibətlərin siyasi-hüquqi bazasının daha da möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənəd son illərdə sürətlə inkişaf edən münasibətlərin hüquqi və siyasi çərçivəyə salınmasıdır.
Mirziyoyevin Azərbaycanı “etibarlı müttəfiq, strateji tərəfdaş və qardaş dövlət” adlandırması da təsadüfi deyil. Burada üç fərqli anlayışın eyni siyasi məntiqdə birləşdirilməsi münasibətlərin mahiyyətini göstərir: mənəvi yaxınlıq siyasi etimada, siyasi etimad isə praktiki əməkdaşlığa çevrilir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin açıqlamalarından isə görünür ki, Bakı da Daşkəndlə münasibətlərə yalnız ikitərəfli müstəvidə baxmır. Azərbaycan Prezidentinin “Mərkəzi Asiya və Azərbaycan böyük potensiala, eyni zamanda, bundan da böyük inkişaf imkanlarına malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi regiondur” fikri prosesin strateji istiqamətini ortaya qoyur.
Bu yanaşma xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycan son illərdə özünü yalnız Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi deyil, Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən əsas nəqliyyat, enerji və logistika platformalarından biri kimi mövqeləndirir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük əhali və iqtisadi potensiala malik dövlətlərindən biri kimi regionun qərbə çıxış imkanlarının genişləndirilməsində mühüm rol oynayır.
Bakı-Daşkənd xətti Orta Dəhlizin siyasi dayaqlarından birinə çevrilir
İki ölkə arasında əməkdaşlığın ən mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat-tranzit sahəsidir. Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun, yəni Orta Dəhlizin inkişaf etdirilməsi Azərbaycan və Özbəkistan üçün yalnız iqtisadi məsələ deyil, strateji məsələdir.
Çünki Mərkəzi Asiya ölkələrinin dünya bazarlarına çıxışı onların nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsindən birbaşa asılıdır. Azərbaycan isə Xəzər üzərindən həmin marşrutların Cənubi Qafqaz və daha sonra Türkiyə və Avropa istiqamətində davam etməsini təmin edən əsas həlqələrdən biridir.
Mirziyoyevin Xəzərdə birgə donanmanın yaradılması üzrə işlərin fəallaşdırılacağını bildirməsi bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Bu addım həyata keçirilərsə, Bakı-Daşkənd əməkdaşlığı Orta Dəhlizin real logistika imkanlarının genişləndirilməsinə birbaşa təsir göstərəcək.
Başqa sözlə, Mərkəzi Asiyanın resursları və istehsal potensialı Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına daha sürətli və alternativ marşrutlarla çıxış əldə edə bilər. Azərbaycan üçün isə bu, tranzit gəlirlərinin, logistika imkanlarının və geoiqtisadi əhəmiyyətinin artması deməkdir.
1 milyard dollarlıq ticarət hədəfi yalnız rəqəm deyil
Daşkənddə ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılması hədəfinin açıqlanması da diqqətçəkən məqamdır. Lakin daha vacib olan bu rəqəmin son hədd kimi təqdim edilməməsidir.
Əgər bu hədəf reallaşdırılarsa, növbəti mərhələdə münasibətlərdə əsas ağırlıq ticarətdən investisiya və birgə istehsala keçə bilər. Artıq energetika, geologiya, kimya, tikinti, maliyyə, kənd təsərrüfatı, avtomobil sənayesi və digər sahələrdə layihələrin mövcudluğu bunu göstərir.
İlham Əliyevin açıqlamasında SOCAR-ın Özbəkistanın pərakəndə satış bazarına daxil olması, Azərbaycan bankının Özbəkistan bazarında fəaliyyət göstərməsi və neft-qaz kəşfiyyatı layihələrində qazma mərhələsinə yaxınlaşılması münasibətlərin iqtisadi xarakterini dəyişən mühüm faktorlardır.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, iki ölkə artıq bir-birinin bazarında sadəcə məhsul satan tərəf olmaqdan çıxaraq investisiya qoyan və istehsal yaradan tərəfdaşlara çevrilir.
Qarabağ faktoru münasibətlərin mənəvi və siyasi dərinliyini artırır
Azərbaycan- Özbəkistan münasibətlərinin digər mühüm tərəfi Qarabağ məsələsidir. Özbəkistanın Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb tikməsi, Xankəndidə tikiş fabrikinə investisiya yatırması və digər layihələrə qoşulması Daşkəndin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonrakı quruculuq prosesinə real dəstəyini nümayiş etdirir.
Bu, adi investisiya münasibətlərindən daha geniş məna daşıyır. Çünki Qarabağın bərpasında iştirak edən ölkələr Azərbaycanın postmüharibə inkişaf modelinin tərəfdaşlarına çevrilirlər.
Özbəkistanın burada iştirakı isə xüsusi simvolik məna daşıyır. Çünki Mirziyoyevin rəhbərliyi ilə Daşkənd həm siyasi dəstək nümayiş etdirir, həm də bu dəstəyi konkret layihələrlə tamamlayır.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiyaya inteqrasiyası sürətlənir
Səfərin ən mühüm geosiyasi nəticələrindən biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşləri formatına qoşulması ilə bağlıdır.
Bu proses Azərbaycanın xarici siyasətində yeni istiqamətin gücləndiyini göstərir. Bakı artıq Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərdə müşahidəçi və ya kənar tərəf deyil. Azərbaycan getdikcə bu regionla vahid iqtisadi, nəqliyyat və siyasi məkanın iştirakçısına çevrilir.
Burada Azərbaycanın coğrafi mövqeyi xüsusi üstünlük yaradır. Mərkəzi Asiyanın Qərbə çıxışı üçün Xəzər və Azərbaycan marşrutu nə qədər əhəmiyyətlidirsə, Azərbaycanın Mərkəzi Asiyaya iqtisadi çıxışı da bir o qədər vacibdir.
Beləliklə, Bakı ilə Daşkənd arasındakı əməkdaşlıq daha böyük bir xəritənin üzərində yerləşir: Mərkəzi Asiya - Xəzər - Azərbaycan - Cənubi Qafqaz -Türkiyə -Avropa.
Bu xəttin güclənməsi regionda həm iqtisadi, həm də siyasi çəkilərin yenidən bölüşdürülməsinə səbəb ola bilər.
Türk dünyası üçün də strateji əhəmiyyət daşıyır
Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşması Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində gedən proseslərə də əlavə impuls verir. İki ölkənin iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əlaqələrinin dərinləşməsi türk dövlətləri arasında real inteqrasiyanın yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmadığını göstərir.
Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai irsinə həsr olunacaq birgə film, Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri, universitetlərarası əməkdaşlıq, “İki ölkə – bir çempionat” proqramı və Azərbaycan parkının yaradılması bu inteqrasiyanın humanitar sütunlarını formalaşdırır.
Bu məqam da təsadüfi deyil. Siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın davamlı olması üçün xalqlar arasında sosial və mədəni bağların güclənməsi vacibdir.
Bakı–Daşkənd əməkdaşlığı regional güc layihəsi olur
Daşkənddə verilən açıqlamaların ümumi mənzərəsi göstərir ki, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində yeni mərhələ başlayıb. Əgər əvvəlki dövrdə əsas məqsəd siyasi yaxınlaşma və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması idisə, indi həmin etimad böyük iqtisadi, nəqliyyat, enerji və investisiya layihələrinə çevrilir.
Ən mühüm məqam isə budur: bu əməkdaşlıq artıq iki ölkənin sərhədləri ilə məhdudlaşmır.
Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı strateji mövqeyi ilə Özbəkistanın Mərkəzi Asiyadakı iqtisadi və demoqrafik potensialı birləşdikdə ortaya daha böyük geosiyasi imkan çıxır. Bakı və Daşkəndin yaratdığı sinerji Orta Dəhlizin güclənməsinə, Mərkəzi Asiyanın Qərbə inteqrasiyasına və Türk dünyasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsinə xidmət edə bilər.
Bu səbəbdən 23 avqust görüşünü sadəcə növbəti dövlət səfəri kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. “Əbədi dostluq” sənədi münasibətlərin siyasi çərçivəsini, milyardlıq layihələr iqtisadi bazasını, Orta Dəhliz isə onun geosiyasi istiqamətini müəyyənləşdirir.
Beləliklə, Bakı-Daşkənd tandemi artıq regional əməkdaşlığın deyil, yeni Avrasiya geoiqtisadi xəritəsinin formalaşmasında mühüm amillərdən birinə çevrilir.
