Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan avqustun 20-də ölkənin yeni tarix mərhələsinə - “Dördüncü Respublikanın yaradılması" mərhələsinə daxil olduğunu açıqlayıb.
Erməni siyasi analitik Suren Surenyants isə açıqlamasında bildirib ki, real Ermənistan 44 günlük müharibənin nəticələri altında qalıb, hakimiyyətin elan etdiyi “Dördüncü Respublika” isə müharibədən sonrakı reallıqların nəticəsidir. Onun iddiasına görə, bu reallıqlar Azərbaycanın təzyiq və məcburetmə siyasəti nəticəsində formalaşıb.
Surenyantsın fikrincə, respublikaların “birinci”, “ikinci”, “üçüncü” və “dördüncü” kimi bölünməsi konstitusion-hüquqi deyil, siyasi və tarixi yanaşmadır.
O iddia edib ki, Paşinyanın danışdığı “Dördüncü Respublika” əslində “Real Ermənistan” konsepsiyasıdır. Analitik hesab edir ki, bu anlayışın “yaradıcısı” İrəvan və ya Ermənistan xalqı deyil, Azərbaycanın təzyiqi nəticəsində formalaşan reallıqlardır.
Surenyants Paşinyanın “Üçüncü Respublika qarşıdurma, Dördüncü Respublika isə sülh məntiqi ilə formalaşır” fikrini əsassız adlandırıb.
Onun sözlərinə görə, Ermənistanın Konstitusiyası və digər əsas sənədlərində ölkənin ərazisi 29 743 kvadrat kilometr kimi göstərilir və rəsmi sənədlərdə qonşu ölkələrə qarşı ərazi iddiaları yer almayıb.
Analitik həmçinin Paşinyanın “Artsax Ermənistandır və nöqtə” ifadəsini xatırladaraq, bunun Ermənistanın qonşu ölkəyə qarşı ərazi iddiası irəli sürən siyasətçilərdən biri kimi Paşinyanın öz mövqeyi olduğunu bildirib.
Surenyants hesab edir ki, “Real Ermənistan” və “Dördüncü Respublika” anlayışları Ermənistanın tarixi yaddaşına və dövlətçilik ənənəsinə yenidən baxılması cəhdidir. Onun fikrincə, Paşinyanın Üçüncü Respublikanı münaqişə yaradan dövlət kimi təqdim etməsi Bakının mövqeyinə xidmət edir.
Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ölkənin “Dördüncü Respublika” mərhələsinə daxil olduğunu elan etməsi yalnız daxili siyasi diskursun dəyişdirilməsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu yanaşma Ermənistanın 44 günlük müharibədən sonra formalaşmış reallıqları qəbul etməyə məcbur qalmasının siyasi çərçivəyə salınması cəhdi kimi də oxunmalıdır.
Erməni siyasi analitik Suren Surenyantsın Paşinyanın konsepsiyasına münasibəti də göstərir ki, Ermənistan daxilində “Dördüncü Respublika” ideyası heç də birmənalı qarşılanmır. Analitikin “bu mərhələ Azərbaycanın təzyiqi nəticəsində formalaşan reallıqların məhsuludur” fikri emosional xarakter daşısa da, burada diqqət çəkən əsas məqam Ermənistanın əvvəlki siyasi kursunun ciddi şəkildə dəyişməsidir.
Əslində, Azərbaycanın maraqları baxımından əsas məsələ “Üçüncü” və ya “Dördüncü Respublika” terminlərinin özü deyil. Əsas məsələ Ermənistanın yeni mərhələdə öz dövlət siyasətini hansı prinsiplər üzərində quracağıdır.
Bakı üçün əsas məsələ ərazi bütövlüyünün tanınmasıdır
Azərbaycan uzun illər ərzində Ermənistanla münasibətlərdə fundamental prinsip kimi ərazi bütövlüyü və suverenliyin qarşılıqlı tanınmasını müdafiə edib. Bu baxımdan Ermənistanın yeni siyasi konsepsiyasının Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə münasibətdə konkret hüquqi və siyasi nəticələr doğurması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Paşinyanın əvvəlki illərdə səsləndirdiyi “Artsax Ermənistandır və nöqtə” kimi fikirlər Ermənistanın siyasi yaddaşında qalır. Bu səbəbdən İrəvanın yeni mərhələ haqqında danışması yalnız ritorik dəyişikliklə məhdudlaşmamalıdır. Ermənistanın yeni siyasi kursu əvvəlki iddialardan hüquqi və institusional baxımdan fərqlənməlidir.
Azərbaycan üçün ən mühüm nəticə məhz budur: Ermənistanın gələcək dövlətçilik modeli qonşu ölkələrin ərazi bütövlüyünə hörmət edən, qarşılıqlı suverenlik prinsipini qəbul edən və regionda yeni qarşıdurma risklərini aradan qaldıran xəttə çevrilməlidir.
“Dördüncü Respublika” Bakının diplomatik mövqeyini gücləndirir
Paşinyanın “Üçüncü Respublika qarşıdurma, Dördüncü Respublika isə sülh məntiqi ilə formalaşır” yanaşması Ermənistanın öz keçmiş siyasi kursuna verdiyi qiymət baxımından əhəmiyyətlidir.
Əgər İrəvan həqiqətən yeni mərhələ elan edirsə, bu, Azərbaycanın illərdir irəli sürdüyü “münaqişədən sonrakı reallıqların qəbul edilməsi” prinsipinin müəyyən mənada siyasi nəticəsi kimi də qiymətləndirilməlidir.
Burada Azərbaycan üçün mühüm üstünlük ondan ibarətdir ki, Ermənistan daxilində də əvvəlki qarşıdurma modelinin davam etdirilməsinin ölkəyə nə verdiyi barədə suallar artır. 44 günlük müharibədən sonra regionda yaranmış yeni geosiyasi vəziyyət İrəvanı daha praqmatik xarici siyasət yürütməyə vadar edir.
Bu isə Azərbaycanın regional mövqeyini gücləndirən amillərdən biridir.
Ermənistanın daxili siyasi qarşıdurmaları Bakının gündəliyinə çevrilməməlidir
Surenyantsın açıqlamalarında diqqət çəkən başqa məqam “Dördüncü Respublika”nın Azərbaycanın təzyiqinin nəticəsi kimi təqdim edilməsidir. Azərbaycan üçün burada mühüm siyasi xətt ondan ibarət olmalıdır ki, Ermənistanın daxili siyasi qarşıdurmaları Bakının gündəliyinə çevrilməsin.
Azərbaycanın məqsədi Ermənistanın hansı siyasi qüvvəsinin hakimiyyətdə olmasından asılı olmayaraq, sabit və proqnozlaşdırılan qonşuluq münasibətlərinin formalaşdırılmasıdır.
Çünki Ermənistan daxilində revanşist və ya radikal qüvvələrin güclənməsi heç bir halda Azərbaycanın uzunmüddətli maraqlarına xidmət etmir. Əksinə, Azərbaycan üçün ən əlverişli ssenari Ermənistanın sülhə, iqtisadi əməkdaşlığa və regional kommunikasiyaların açılmasına maraqlı olan sabit dövlətə çevrilməsidir.
Azərbaycan üçün əsas hədəf sülh müqaviləsindən daha genişdir
Bakı üçün Ermənistanla münasibətlərdə yekun hədəf yalnız bir sənədin imzalanması olmamalıdır. Əsas məsələ imzalanacaq razılaşmanın real siyasi davranışa çevrilməsidir.
Azərbaycan baxımından üç istiqamət xüsusilə vacibdir:
Birincisi, Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam və praktik şəkildə tanıması.
İkincisi, gələcəkdə Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının və revanşist siyasətin qarşısının alınması üçün hüquqi-siyasi mexanizmlərin möhkəmləndirilməsi.
Üçüncüsü, regionda kommunikasiyaların açılması və Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqələrinin təhlükəsiz və maneəsiz təmin olunması.
Bu məsələlər həll edilmədən “Dördüncü Respublika” ifadəsinin sadəcə siyasi şüara çevrilməsi mümkündür.
Yeni mərhələ Azərbaycanın yaratdığı reallıqların nəticəsidir?
Surenyantsın fikrini tam şəkildə qəbul etmək mümkün olmasa da, bir reallığı inkar etmək çətindir: Ermənistanın bugünkü siyasi gündəliyi 2020-ci il müharibəsindən əvvəlki gündəlikdən ciddi şəkildə fərqlənir.
Azərbaycan 44 günlük müharibə nəticəsində ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, Cənubi Qafqazın geosiyasi arxitekturasında da ciddi dəyişiklik yaradıb. Sonrakı proseslər, o cümlədən Qarabağda separatizmin aradan qaldırılması regiondakı əvvəlki status-kvonu tamamilə dəyişib.
Bu baxımdan “Dördüncü Respublika” ideyasını Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlardan kənarda izah etmək çətindir. Lakin bunu “Azərbaycan Ermənistanı məcbur edir” tezisi ilə təqdim etmək də siyasi prosesin mahiyyətini birtərəfli izah etməkdir.
Əslində, Ermənistan qarşısında seçim dayanır: ya keçmişin revanşist siyasi xəttini qoruyub saxlamaq, ya da yeni regional reallıqlara uyğun dövlət strategiyası formalaşdırmaq.
Nəticə olaraq Azərbaycan üçün Ermənistanın “Dördüncü Respublika” adlandırdığı yeni mərhələnin əsas göstəricisi terminologiya deyil, konkret addımlar olmalıdır.
İrəvan həqiqətən sülh mərhələsinə keçmək istəyirsə, bu, Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, qarşılıqlı ərazi iddialarından imtina, kommunikasiyaların açılması və regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır.
Azərbaycanın maraqları baxımından ən düzgün yanaşma Ermənistanın daxili siyasi debatlarına müdaxilə etmək deyil, yeni siyasi reallıqların hüquqi və diplomatik baxımdan möhkəmləndirilməsidir.
Başqa sözlə, Bakı üçün məsələ Ermənistanın öz tarixini “üçüncü” və ya “dördüncü” respublika adlandırması deyil. Əsas məsələ Ermənistanın gələcəyinin revanşizm üzərində, yoxsa sülh və qarşılıqlı suverenliyin tanınması üzərində qurulacağıdır.
Əgər “Dördüncü Respublika” həqiqətən sülh layihəsidirsə, onun ilk və ən mühüm sınağı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin geri dönməz şəkildə tanınması olacaq.
