- Ukraynanın siyasi rəhbərliyinin gələcəyi ölkənin daxili hüquqi-siyasi proseslərindən və müharibənin gedişindən asılıdır
ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin əvəzinə yeni liderin gəlməsinin vaxtı çatdığı barədə açıqlaması Vaşinqton-Kiyev münasibətlərində gərginliyin artdığını göstərir. Avropa üçün isə bu bəyanat daha geniş geosiyasi suallar doğurur: ABŞ Ukraynaya dəstək siyasətini dəyişə bilərmi, Rusiya ilə enerji razılaşması Qərbin vahid mövqeyinə necə təsir edəcək və Avropa yaranan boşluğu doldurmağa hazırdırmı?
Tramp Zelenskini Rusiya ilə müharibənin başa çatdırılması üçün razılaşmağa hazır olmamaqda ittiham edib. ABŞ liderinin Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları da tənqid etməsi Vaşinqtonun Kiyevə hərbi əməliyyatlarla bağlı təzyiq göstərmək niyyətində olduğu barədə müzakirələri gücləndirib.
Avropanın narahatlığı yalnız Trampın sərt ritorikası ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ bu bəyanatların konkret siyasi qərarlara çevrilməsi ehtimalıdır. Əgər Vaşinqton Ukraynaya hərbi, maliyyə və kəşfiyyat dəstəyini məhdudlaşdırmağa başlasa, bu, Avropa dövlətlərinin üzərinə əlavə məsuliyyət qoyacaq. ABŞ-ın imkanlarını qısa müddətdə tam əvəzləmək isə Avropa üçün ciddi çətinlik yarada bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın Rusiya ilə dizel yanacağına dair razılaşması da Avropa üçün həssas məsələdir. Vaşinqton bu addımı enerji bazarında qiymətlərin sabitləşdirilməsi ilə əsaslandıra bilər. Lakin Kiyev və Avropanın bir sıra siyasi dairələri üçün Rusiyanın enerji gəlirlərinin artması Moskvanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarının qorunması deməkdir. Beləliklə, enerji məsələsi iqtisadi maraqlarla təhlükəsizlik prioritetlərinin toqquşduğu istiqamətlərdən birinə çevrilir.
Yaxın günlərdə Avropanın Ukraynaya dəstəyini bir daha təsdiqləməsi və ABŞ-la fikir ayrılıqlarını diplomatik kanallar vasitəsilə idarə etməyə çalışması gözlənilir. Avropa İttifaqı ölkələri hərbi yardım, hava hücumundan müdafiə sistemləri, enerji infrastrukturunun qorunması və Rusiyaya qarşı sanksiyaların davam etdirilməsi məsələlərini daha fəal müzakirə edə bilərlər. Bununla belə, Avropanın vahid mövqe formalaşdırması üzv dövlətlərin siyasi və iqtisadi maraqlarından da asılı olacaq.
Rusiya isə Vaşinqtonla əldə etdiyi razılaşmanı Qərbin mövqeyindəki fərqlərin göstəricisi kimi təqdim etməyə çalışa bilər. Moskva üçün ABŞ-la birbaşa razılaşmaların əldə edilməsi Avropa ölkələri arasında fikir ayrılıqlarını dərinləşdirmək baxımından da siyasi əhəmiyyət daşıya bilər. Ancaq enerji razılaşmasının mövcudluğu öz-özlüyündə Avropa İttifaqının sanksiya siyasətinin dəyişəcəyi demək deyil.
Trampın Zelenskinin vəzifədən getməsi barədə fikirlərinə gəlincə, yaxın günlərdə bunun real siyasi nəticəyə çevriləcəyini söyləmək üçün əsas yoxdur. Ukraynanın siyasi rəhbərliyinin gələcəyi ölkənin daxili hüquqi-siyasi proseslərindən və müharibənin gedişindən asılıdır. Buna görə də ABŞ prezidentinin açıqlamasını Zelenskinin hakimiyyətdən gedəcəyinin göstəricisi kimi deyil, Vaşinqtonun Kiyevə qarşı siyasi təzyiqinin artması kimi qiymətləndirmək daha əsaslıdır.
Yaxın perspektivdə diqqət yetirilməli əsas hadisələrdən biri oktyabrın 15–16-da keçiriləcək Avropa Şurasının iclasıdır. Ukraynaya yardımın davam etdirilməsi, Avropanın təhlükəsizlik imkanlarının gücləndirilməsi və Rusiyaya qarşı siyasət bu müzakirələrin mühüm istiqamətləri ola bilər. İclasın nəticələri Avropanın ABŞ-la münasibətlərdə yaranan qeyri-müəyyənliyə necə cavab verəcəyini anlamaq baxımından əhəmiyyət daşıyacaq.
Ümumilikdə, yaxın günlərdə ABŞ–Ukrayna münasibətlərində siyasi gərginliyin davam etməsi, Avropanın isə Kiyevə dəstək məsələsini yenidən gündəmə gətirməsi mümkündür. Əsas qeyri-müəyyənlik Trampın bəyanatlarının konkret qərarlarla müşayiət olunub-olunmayacağıdır. Əgər Vaşinqton dəstəyini məhdudlaşdırarsa, Avropanın hərbi və maliyyə məsuliyyəti artacaq. Əks halda, gərginlik əsasən diplomatik təzyiq və qarşılıqlı siyasi ittihamlar səviyyəsində qalacaq.
Avropa üçün əsas məsələ yalnız Zelenskinin siyasi gələcəyi deyil. Daha geniş problem Ukraynanın gələcəyinə dair qərarların Kiyevin iştirakı ilə qəbul edilməsi, eləcə də Avropanın təhlükəsizlik maraqlarının ABŞ və Rusiya arasında mümkün razılaşmalarda nəzərə alınmasıdır.
