Naxçıvanın gələcəyini müəyyənləşdirəcək əsas məsələ artıq onun blokadadan necə çıxarılması deyil. Əsas sual bundan sonrakıdır: Naxçıvan açılan yolların üzərində hansı iqtisadi və geosiyasi funksiyanı yerinə yetirəcək?
Məhz Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana bugünkü səfərinin əhəmiyyətini də bu sual üzərindən qiymətləndirmək lazımdır. Çünki muxtar respublikada son illərdə həyata keçirilən layihələr ayrı-ayrılıqda götürüldükdə sosial, enerji, su, nəqliyyat və sənaye layihələridir. Onları bir sistem kimi nəzərdən keçirdikdə isə tamam başqa mənzərə yaranır: Naxçıvan yeni regional iqtisadi arxitekturanın hazırlanması mərhələsinə daxil olur. Bu, əslində, coğrafiyanın siyasi taleyinin dəyişməsidir.
Bir vaxtlar maneə olan coğrafiya indi üstünlüyə çevrilir
Naxçıvanın ən böyük problemi uzun müddət onun coğrafiyası hesab olunurdu. Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı düşməsi, Ermənistanla quru sərhədin bağlı qalması və kommunikasiyaların məhdudluğu muxtar respublikanın iqtisadi imkanlarını sıxışdırırdı. İndi isə eyni coğrafiya başqa cür oxunur. Naxçıvan Azərbaycan, Türkiyə və İran arasında yerləşir. Qarşısında Ermənistan, arxasında Türkiyə və İran bazarları, daha geniş perspektivdə isə Avropa və Asiya istiqamətləri dayanır. Yəni məsələ artıq “Naxçıvana yol necə açılacaq?” sualından “Naxçıvandan hansı yollar keçəcək?” sualına çevrilir. Bu iki sual arasında çox böyük fərq var. Birinci halda Naxçıvan kommunikasiya problemi yaşayan ərazidir. İkinci halda isə Naxçıvan kommunikasiya yaradan əraziyə çevrilir. Məhz Azərbaycanın son illərdəki siyasətinin strateji nəticəsi də burada görünür.
Zəfərin görünməyən nəticəsi: xəritənin dəyişməsi
Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı hərbi qələbənin nəticələrini yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası ilə ölçmək düzgün deyil. Müharibə Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsi ilə yanaşı, iqtisadi xəritəsinin də dəyişməsi üçün imkan yaratdı. Əvvəllər regionun nəqliyyat sistemində Ermənistan faktiki olaraq qapalı mövqedə idi. Azərbaycan isə öz ərazisindən keçən marşrutların inkişafına üstünlük verirdi. Bu gün isə kommunikasiya məsələsi Ermənistanın da iştirak etdiyi regional gündəliyə çevrilib. Burada Azərbaycanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə artıq təkcə “kommunikasiyaların açılmasını istəyən tərəf” deyil. Azərbaycan həmin kommunikasiyaların hansı istiqamətlərə bağlanacağını müəyyənləşdirə biləcək əsas regional aktorlardan biridir. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin “müharibəni və sülhü qazanan lider” kimi təqdim olunan siyasi xəttinin üçüncü elementi də meydana çıxır: qələbənin iqtisadi coğrafiyaya çevrilməsi. Döyüş meydanında əldə olunan nəticə diplomatik masada siyasi reallıq yaratdı. İndi həmin siyasi reallığın dəmir yolu, avtomobil yolu, logistika terminalı, enerji xətti və investisiya layihəsinə çevrilməsi mərhələsi başlayır.
TRIPP-in əsl əhəmiyyəti haradadır?
TRIPP-ə yalnız Azərbaycanla Naxçıvan arasında yeni yol kimi baxmaq layihənin miqyasını kiçiltməkdir. Bu layihənin əsas əhəmiyyəti bir coğrafi boşluğu doldurmasındadır. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa bağlantı yarandıqda Cənubi Qafqazın nəqliyyat sistemi şərqdən qərbə doğru daha bir alternativ əldə edir. Bu alternativ Türkiyə üzərindən Avropaya, Azərbaycan üzərindən Xəzərə, oradan Mərkəzi Asiyaya çıxan daha böyük sistemin hissəsinə çevrilə bilər. Beləliklə, Naxçıvanın əsas hissəyə bağlanması əslində Azərbaycanın iki coğrafiyasının birləşdirilməsindən daha böyük hadisədir. Bu, Asiyanın qərb qapılarından birinin yenidən təşkil olunmasıdır. Burada ən mühüm məqam alternativlikdir. Müasir geoiqtisadiyyatda yolun uzunluğu qədər onun alternativlərinin olması da əhəmiyyətlidir. Ticarət hansısa bir marşrutdan tam asılı olduqda siyasi və iqtisadi risklər artır. Bir neçə istiqamətin mövcudluğu isə yük sahibinə seçim verir. Azərbaycan məhz bu seçim imkanlarını artırmağa çalışır.
Naxçıvanın “Dubay modeli” necə yarana bilər?
Naxçıvanın gələcəkdə regionun “Dubayı”na çevrilməsi fikrini yalnız böyük binalar, logistika mərkəzləri və ticarət obyektləri ilə əlaqələndirmək yanlış olardı. Dubay modelinin əsas xüsusiyyəti coğrafiyanın iqtisadi aktivə çevrilməsidir. Naxçıvan üçün də əsas məsələ budur. Əgər yük sadəcə Naxçıvandan keçəcək, amma burada dayanmayacaqsa, muxtar respublika yalnız tranzit ərazi olaraq qalacaq. Əgər yük Naxçıvanda çeşidlənəcək, anbarlaşdırılacaq, emal olunacaq, yenidən qablaşdırılacaq, maliyyələşdiriləcək və başqa bazarlara göndəriləcəksə, artıq başqa iqtisadi model yaranacaq. Bu səbəbdən növbəti mərhələdə əsas yarış yolun özündən daha çox yolun ətrafında qurulacaq iqtisadi ekosistem uğrunda olacaq. Sənaye parkları, logistika terminalları, gömrük infrastrukturu, azad iqtisadi zonalar, aqrar emal müəssisələri, rəqəmsal xidmətlər və maliyyə mexanizmləri bu ekosistemin əsas elementlərinə çevrilə bilər. Başqa sözlə, Naxçıvanın gələcəyini dəmir yolu yox, dəmir yolunun yaratdığı iqtisadi zəncir müəyyən edəcək.
200 milyonluq bazar məsələsi: rəqəmdən daha vacib olan nədir?
Naxçıvanın qarşısında çox böyük istehlak və ticarət coğrafiyası açılır. Türkiyə istiqamətində Avropa bazarı, İran istiqamətində Yaxın Şərq və Cənubi Asiya, Azərbaycan istiqamətində Xəzər və Mərkəzi Asiya imkanları yaranır. Bu bazarların hər biri ayrı-ayrılıqda Naxçıvan üçün əhəmiyyətlidir. Lakin onların bir sistemdə birləşməsi daha böyük nəticə yarada bilər. Təsəvvür edək ki, Mərkəzi Asiyada istehsal olunan məhsul Xəzəri keçərək Azərbaycana daxil olur, Naxçıvan istiqamətində hərəkət edir və Türkiyə üzərindən Avropaya çatır. Eyni sistemin əks istiqamətində Avropa məhsulları Naxçıvan vasitəsilə İran və daha cənub bazarlarına yönələ bilər. Bu zaman Naxçıvan son nöqtə deyil. Naxçıvan marşrutun ortasına çevrilir. Geosiyasi baxımdan əsas dönüş də məhz budur.
Naxçıvan yalnız yük daşımayacaq
Gələcəkdə Naxçıvanın regional rolunu yalnız nəqliyyatla məhdudlaşdırmaq da düzgün olmaz. Nəqliyyat xətti hansı ərazidən keçirsə, onun ətrafında enerji, rabitə, sənaye və xidmət infrastrukturu formalaşır. Bu baxımdan Naxçıvan üçün ikinci böyük perspektiv enerji qovşağı funksiyasıdır. Qaz təchizatının Türkiyə ilə inteqrasiyası, elektrik infrastrukturunun yenilənməsi, yeni su elektrik stansiyalarının yaradılması və bərpa olunan enerji imkanlarının genişləndirilməsi muxtar respublikanın enerji modelini dəyişir. Əgər gələcəkdə Naxçıvanda istehsal olunan elektrik enerjisi regional şəbəkələrə inteqrasiya edilərsə, muxtar respublika enerji idxal edən ərazidən enerji mübadiləsində iştirak edən əraziyə çevrilə bilər. Burada daha böyük perspektiv “yaşıl enerji”dir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiyadan Avropaya enerji ötürülməsi ilə bağlı layihələrində Naxçıvanın birbaşa və ya dolayı rolunun genişlənməsi gələcəkdə gündəmə gələ bilər. Bunun üçün isə əvvəlcə enerji infrastrukturu, şəbəkə bağlantıları və istehsal potensialı formalaşdırılmalıdır. Deməli, bu gün Naxçıvanda tikilən yarımstansiya və enerji obyektlərinə yalnız lokal infrastruktur kimi baxmaq olmaz. Onlar gələcək regional şəbəkənin ilkin elementləri ola bilər.
İran faktoru: rəqabətdən əməkdaşlığa
Naxçıvanın İranla sərhədi onun geosiyasi çəkisini artıran ən mühüm amillərdən biridir. İran uzun müddət Naxçıvan üçün Azərbaycanın əsas hissəsinə çıxış imkanlarından biri olub. Yeni Azərbaycan–Naxçıvan bağlantısının yaradılması isə bu vəziyyəti dəyişə bilər. İran artıq Naxçıvanın yeganə tranzit çıxışı olmayacaq. İranın özünün də bundan qazanc əldə etmək imkanı yaranır. Çünki regional kommunikasiyaların genişlənməsi İranın şimal-qərb bölgələrini yeni ticarət marşrutlarına bağlaya bilər. Beləliklə, əvvəllər alternativsiz olan bir coğrafiyada alternativlərin yaranması İran üçün təhlükə deyil, düzgün qurulduğu halda iqtisadi imkan da yarada bilər. Naxçıvan bu mənada Azərbaycan–İran münasibətlərində yeni iqtisadi platformaya çevrilə bilər.
Ermənistan üçün də yeni reallıq yaranır
Kommunikasiyaların açılması Ermənistanın özü üçün də ciddi iqtisadi nəticələr yarada bilər. Uzun illər Ermənistan regiondakı böyük nəqliyyat layihələrindən kənarda qalıb. Yeni kommunikasiya sistemi isə onu Şərq-Qərb ticarət marşrutlarının müəyyən hissəsinə qaytara bilər. Bu isə sülh prosesinin iqtisadi məntiqini gücləndirir. Sülh yalnız sərhəddə silahların susması deyil. Sülhün daha davamlı forması ölkələri bir-birinin iqtisadi maraqlarından asılı vəziyyətə gətirən sistemdir. Bir dəmir yolu xəttinin siyasi əhəmiyyəti də buradan yaranır. Dəmir yolu bir dəfə tikildikdən sonra onu bağlamaq siyasi qərar ola bilər, lakin həmin xətt üzərində qurulan iqtisadi maraqları aradan qaldırmaq daha çətindir. Bu səbəbdən yeni kommunikasiya xəritəsi Cənubi Qafqazda sülhün iqtisadi dayaqlarından birinə çevrilə bilər.
Naxçıvanın yeni iqtisadi modeli: keçiddən istehsala
Naxçıvanın qarşısında indi iki seçim var. Birinci model – tranzit ərazi olmaqdır. İkinci model – tranzitdən istifadə edərək istehsal və xidmət mərkəzinə çevrilməkdir. İkinci model daha perspektivlidir. Çünki birinci halda gəlir əsasən yol və logistika xidmətlərindən formalaşır. İkinci halda isə nəqliyyatın yaratdığı əlavə dəyər yerli iqtisadiyyatda qalır. Məhz buna görə Naxçıvan Sənaye Parkı, sahibkarlığın maliyyələşdirilməsi, aqrar kooperasiya, emal müəssisələri və logistika infrastrukturu eyni iqtisadi strategiyanın parçaları kimi qiymətləndirilməlidir. Gələcək Naxçıvanın əsas sualı “nə qədər yük keçdi?” olmayacaq. Əsas sual “keçən yükün nə qədəri Naxçıvanda iqtisadi dəyərə çevrildi?” olacaq. Bu fərq muxtar respublikanın gələcək iqtisadi modelini müəyyənləşdirə bilər.
Bakıdan Naxçıvana baxış dəyişir
Naxçıvan uzun illər Azərbaycanın mərkəzindən kənarda yerləşən, xüsusi problemləri olan ərazi kimi qəbul edilirdi. İndi isə Bakının Naxçıvana baxışı da dəyişir. Naxçıvan ölkənin regional strategiyasının kənarında deyil, onun daxilindədir. Bakı–Naxçıvan bağlantısı yalnız coğrafi ayrılığı aradan qaldırmayacaq. O, Azərbaycanın iki iqtisadi məkanını bir-birinə bağlayacaq. Bu proses ölkənin daxili bazarını da genişləndirə bilər. Naxçıvanın istehsal etdiyi məhsulların Azərbaycan bazarına çıxışı asanlaşacaq. Azərbaycan məhsullarının Naxçıvan üzərindən Türkiyə və digər istiqamətlərə çıxarılması imkanları artacaq. Beləliklə, Naxçıvanın inkişafı Azərbaycanın ümumi iqtisadi sisteminin genişlənməsi demək olacaq.
Prezidentin bugünkü səfərinin əsas mesajı
Prezident İlham Əliyevin bugünkü Naxçıvan səfərinə bu prizmadan baxdıqda səfərin əsas mesajı yalnız “Naxçıvanda görülən işlər davam edir” fikri ilə məhdudlaşmır. Əsas mesaj daha böyükdür: Naxçıvanın keçmişdəki coğrafi təcridini gələcəyin geoiqtisadi üstünlüyünə çevirmək. Bu strategiyanın birinci mərhələsi muxtar respublikanın daxili dayanıqlığını yaratmaq idi. Enerji, su, yol, sosial infrastruktur və iqtisadi baza gücləndirildi. İkinci mərhələ Naxçıvanın Azərbaycanla fiziki əlaqəsinin təmin edilməsidir. Üçüncü mərhələ isə daha böyükdür: Naxçıvanın Türkiyə, İran, Ermənistan, Xəzər və Avropa istiqamətlərini birləşdirən iqtisadi qovşağa çevrilməsi. Bu üç mərhələ tamamlandıqda Naxçıvanın siyasi və iqtisadi çəkisi əvvəlki dövrlə müqayisə olunmayacaq səviyyəyə qalxa bilər.
Naxçıvanın “çıxış yolu” artıq yolun özü deyil
Naxçıvanın yeni tarixində ən böyük paradoks budur: uzun illər onun əsas problemi yol idi, gələcəkdə isə əsas üstünlüyü yolların çoxluğu ola bilər. Əgər TRIPP, Azərbaycan–Naxçıvan bağlantısı, Qars–İğdır–Naxçıvan dəmir yolu, İran istiqaməti və Transxəzər marşrutu bir-birinə bağlanarsa, Naxçıvan xəritədə “çıxılmaz coğrafiya” kimi görünməyəcək. Əksinə, bir neçə istiqamətin kəsişdiyi nöqtəyə çevriləcək. Bu isə yalnız Naxçıvanın dəyişməsi deyil. Bu, Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı rolunun dəyişməsidir. Çünki böyük dövlətlər regionda yalnız əraziyə görə deyil, axınları idarə etmək imkanına görə güclənirlər. Axın isə təkcə insan və yük demək deyil. Buraya kapital, enerji, informasiya, texnologiya və ticarət də daxildir. Naxçıvanın qarşısında dayanan yeni mərhələ məhz bu axınların mərkəzlərindən birinə çevrilmək perspektividir. Bu baş verərsə, tarixən ticarət yollarının üzərində yerləşən Naxçıvan sadəcə keçmişdəki roluna qayıtmayacaq. O, həmin tarixi rolu XXI əsrin logistika, enerji və texnologiya imkanları ilə yenidən quracaq.
