Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2025-ci il avqustun 8–9-da ABŞ-a səfəri təkcə ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, həm də Cənubi Qafqazın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Səfər çərçivəsində əldə olunan nəticələr ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin yeni məzmun qazanmasını və Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin beynəlxalq müstəvidə yeni siyasi dəstək əldə etməsini nümayiş etdirir. Bu proseslərin əsasında Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi praqmatik xarici siyasət dayanır. Prezident İlham Əliyevin milli maraqlara əsaslanan ardıcıl siyasi xətti Azərbaycanın regional və beynəlxalq mövqelərinin güclənməsinə, eyni zamanda ölkənin aparıcı geosiyasi aktora çevrilməsinə imkan verib.
ABŞ–Azərbaycan münasibətlərində yeni mərhələ
Son illərdə Vaşinqtonun Cənubi Qafqaz siyasətində ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Bayden administrasiyası dövründə ABŞ-nin Azərbaycana münasibətində yaranan gərginlik ikitərəfli əməkdaşlığın inkişaf tempinə mənfi təsir göstərmişdi. Vaşinqtonun regiona yanaşmasında balansın pozulması, Ermənistanın daha açıq şəkildə dəstəklənməsi və Azərbaycana münasibətdə sərgilənən tənqidi xətt qarşılıqlı etimadın zəifləməsinə səbəb olmuşdu. Bu siyasət əslində regionda uzunmüddətli sabitliyin formalaşmasına xidmət etmədi. Əksinə, Cənubi Qafqazda geosiyasi rəqabəti daha da artırdı və ABŞ-nin regiondakı təsir imkanlarını müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırdı. Donald Trampın prezident seçilməsindən sonra isə Vaşinqtonun xarici siyasət prioritetlərində fərqli yanaşma müşahidə olunmağa başladı. ABŞ administrasiyası Azərbaycanı regionun əsas siyasi və iqtisadi aktorlarından biri kimi qiymətləndirməyə üstünlük verdi. Bu yanaşma yalnız enerji təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmır, həm də regional kommunikasiyalar, nəqliyyat marşrutları və təhlükəsizlik məsələlərini əhatə edir. Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevlə Donald Tramp arasında formalaşan siyasi dialoq, qarşılıqlı məktublaşmalar və yüksək səviyyəli təmaslar münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsinin əsas elementləri kimi çıxış edir.
Strateji tərəfdaşlığın institusional əsasları
Səfərin mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın hazırlanması barədə razılaşma oldu. Bu sənəd gələcək əməkdaşlığın hüquqi və siyasi bazasını formalaşdırmaqla yanaşı, təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, rəqəmsal iqtisadiyyat, yüksək texnologiyalar və regional sabitlik sahələrində əməkdaşlığın genişlənməsini nəzərdə tutur. Eyni zamanda ABŞ tərəfindən “907-ci düzəliş”in dondurulması ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi ikitərəfli münasibətlərdə uzun illər müzakirə olunan problemlərdən birinin aradan qaldırılması kimi qiymətləndirilə bilər. Bu addım Vaşinqtonun Azərbaycanla əməkdaşlığa strateji prizmadan yanaşdığını göstərən siyasi siqnaldır. Bununla yanaşı, TRİPP layihəsi üzrə əldə edilən razılaşmalar və Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasına verilən siyasi dəstək Azərbaycanın regionun əsas nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevrilməsi istiqamətində yeni imkanlar yaradır. ABŞ rəhbərliyinin sonrakı dövrdə Prezident İlham Əliyevlə davam edən siyasi dialoqu, qarşılıqlı məktublaşmalar və yüksək səviyyəli səfərlər də bu prosesin davamlı xarakter daşıdığını göstərir.
Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi: hərbi qələbədən diplomatik nəticəyə
Azərbaycan-Ermənistan arasında ABŞ-də sülh müqaviləsinin paraflanması uzun illər davam edən prosesin məntiqi yekunu kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan hələ müharibədən sonra regionda davamlı sülhün əldə olunması üçün beş əsas prinsip irəli sürmüş və həmin prinsiplər sonrakı danışıqlar prosesinin əsasını təşkil etmişdi. Bu baxımdan Azərbaycan təkcə müharibədə qalib gələn tərəf deyil, həm də sülh gündəliyinin müəllifi kimi çıxış edib. Ermənistanın uzun illər davam etdirdiyi işğal siyasəti, 2020-ci ilədək yeni ərazilər uğrunda iddiaları, Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycanın dinc şəhərlərinin raket hücumlarına məruz qalması, müharibədən sonra revanşist çağırışların davam etməsi göstərirdi ki, İrəvanın sülhə münasibəti uzun müddət konstruktiv olmayıb. 2023-cü ildə Azərbaycanın həyata keçirdiyi antiterror tədbirlərindən sonra regionda yaranmış yeni reallıq Ermənistan rəhbərliyini mövcud vəziyyəti qəbul etməyə vadar etdi. Bundan sonra sülh danışıqları daha real məzmun qazandı. Bu baxımdan 2025-ci ildə sülh müqaviləsinin paraflanması Azərbaycanın hərbi qələbəsinin diplomatik müstəvidə də davamı kimi qiymətləndirilə bilər.
Yeni regional reallıq
Prezident İlham Əliyevin siyasəti nəticəsində Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıq formalaşıb. Ermənistanın revanşist ritorikadan uzaqlaşması, konstitusiya islahatlarına hazır olduğunu bəyan etməsi, kommunikasiyaların açılması istiqamətində aparılan danışıqlar və beynəlxalq vasitəçilərin bu prosesi dəstəkləməsi regionda sabitliyin möhkəmlənməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Tarixi müqayisə də diqqət çəkir. İkinci Dünya müharibəsi 1945-ci ildə başa çatsa da, Almaniya ilə Fransa arasında münasibətlərin normallaşmasını təsdiqləyən Yelisey müqaviləsi yalnız 1963-cü ildə imzalanmışdı. Cənubi Qafqazda isə 2023-cü ildə antiterror əməliyyatından sonra cəmi iki il ərzində sülh müqaviləsinin paraflanması region üçün sürətli siyasi transformasiya nümunəsi kimi təqdim olunur.
ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin yeni mərhələyə qədəm qoyması ilə Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin paralel inkişafı bir-birini tamamlayan geosiyasi proseslərdir. Bir tərəfdən Vaşinqton Bakı ilə strateji tərəfdaşlığını yeni institusional əsaslar üzərində qurmağa çalışır, digər tərəfdən isə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə formalaşan sülh gündəliyi beynəlxalq dəstək qazanır. Bu mənada Prezident İlham Əliyevin ABŞ səfəri yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı deyil, həm də Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik sisteminin yenidən formalaşması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni siyasi reallıq həm beynəlxalq aktorların yanaşmasını dəyişir, həm də ölkənin regional lider mövqeyini daha da möhkəmləndirir.
