Yalan məlumatlar və təhlükəli çağırışların uşaqların psixologiyasına və inkişafına təsirləri narahatlıq yaradır
Azyaşlıların sosial şəbəkələrə həddindən artıq aludə olması günümüzün ən böyük problemlərindən biridir. Təhsil, sosial həyat və psixoloji sağlamlıq baxımından ciddi təhlükələr yaradan bu vəziyyət həm ailələrin, həm təhsil sisteminin, həm də cəmiyyətin ümumi inkişafına mənfi təsir göstərir. Azərbaycan da daxil olmaqla bir çox ölkələrdə sosial şəbəkələrdə yayılan zorbalıq, yalan məlumatlar və təhlükəli çağırışların uşaqların psixologiyasına və inkişafına təsiri ilə bağlı narahatlıq artır. Bu problemin həlli üçün hərtərəfli yanaşma tələb olunur.
Bu barədə “Sherg.az”a açıqlama verən təhsil eksperti Kamran Əsədov deyib ki, dünya üzrə 8-16 yaş arası uşaqların təxminən 75 faizi gündəlik olaraq sosial şəbəkələrdən istifadə edir. Azərbaycan da bu məsələdə dünya ortalamasından geri qalmır:
“2023-cü ildə aparılan araşdırmalara əsasən, ölkədə 10-15 yaş arası uşaqların 68 faizi gündə ən azı 4 saatını sosial şəbəkələrdə keçirir. Xüsusilə "TikTok", "Instagram" və "YouTube" kimi platformalarda uzun müddət vaxt sərf edilməsi nəticəsində uşaqlar həm təhsildə geri qalır, həm də sosial bacarıqlarını itirirlər. Bundan əlavə, 2022-ci ildə Azərbaycanda sosial şəbəkələrdə zorbalıqla bağlı edilən şikayətlərin sayı əvvəlki illərə nisbətən 32 faiz artıb. Qanunvericilik baxımından, Azərbaycan Respublikasında sosial şəbəkələrin azyaşlılar üçün təhlükəsiz istifadəsini təmin etmək məqsədilə müəyyən qanunlar mövcuddur. Məsələn, “Uşaqların hüquqlarının qorunması haqqında” qanun uşaqların mənəvi və fiziki inkişafının qorunmasını nəzərdə tutur. Lakin sosial şəbəkələrdə yayılan zərərli məzmunun nəzarəti və ya filtrasiya mexanizmləri ilə bağlı konkret mexanizmlər hələ tam olaraq tənzimlənməyib. Sosial şəbəkə platformalarının azyaşlılara uyğun məzmun təqdim etməsi ilə bağlı hüquqi öhdəlikləri qlobal səviyyədə müzakirə olunsa da, bu istiqamətdə Azərbaycanda daha sərt tədbirlərə ehtiyac vardır”.
Dünya təcrübəsinə istinad edən ekspert bildirib ki, sosial şəbəkələrin azyaşlılara təsirini azaltmaq üçün müxtəlif yanaşmalar tətbiq olunur:
“Məsələn, Avropa Birliyində “Rəqəmsal Xidmətlər Aktı” (Digital Services Act) çərçivəsində sosial şəbəkələr azyaşlıların hüquqlarını qorumaq üçün daha ciddi tələblərə məcbur edilir. Bu tələblərə uşaqlar üçün uyğun olmayan məzmunun avtomatik filtrasiya sistemləri və yaş təsdiqləmə mexanizmlərinin tətbiqi daxildir. ABŞ-də “Children’s Online Privacy Protection Act” (COPPA) çərçivəsində 13 yaşdan aşağı uşaqların şəxsi məlumatlarının toplanması qadağandır və bu qanun sosial şəbəkə platformalarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Cənubi Koreyada isə uşaqların sosial şəbəkələrdə keçirdikləri vaxtı məhdudlaşdıran dövlət siyasətləri mövcuddur. Belə ki, 16 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial şəbəkələrə giriş gecə saatlarında bloklanır.
Bu problemlərin həlli üçün ölkəmizdə bir sıra tədbirlər görülə bilər. İlk növbədə, sosial şəbəkələrin istifadəsi ilə bağlı ictimai maarifləndirmə kampaniyaları keçirilməli və valideynlər uşaqların rəqəmsal davranışlarına nəzarət etmək üçün təlimatlandırılmalıdır. Məktəblərdə rəqəmsal təhlükəsizlik mövzusunda dərslər və seminarlar təşkil edilməli, uşaqlara sosial şəbəkələrin müsbət və mənfi tərəfləri haqqında biliklər verilməlidir. Sosial şəbəkə platformalarının azyaşlı istifadəçilər üçün uyğun olmayan məzmunun qarşısını almaq məqsədilə Azərbaycan qanunvericiliyində daha sərt tənzimləmələr hazırlanmalı və tətbiq olunmalıdır”.
K.Əsədov qeyd edib ki, cəmiyyətin hər bir üzvü, xüsusilə valideynlər və müəllimlər, bu məsələdə öz üzərinə düşən məsuliyyəti dərk etməlidir. Onun fikrincə, sosial şəbəkələrin müsbət tərəflərindən istifadə edərək uşaqların təhsil və inkişafına töhfə vermək mümkündür, lakin bu, zərərli məzmunun nəzarət altına alınması və uşaqların sosial şəbəkələrdən düzgün istifadə etməsi ilə yanaşı həyata keçirilməlidir. Təklif olunan tədbirlər kompleks yanaşma tələb edir və bu problemin həlli yalnız ailələrin, təhsil sisteminin və dövlətin birgə səyləri ilə mümkün olacaqdır.
