O, həm də həyata keçirdiyi inqilablarla dövlət xadimi kimi tarixə düşüb
Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk 84 il əvvəl, 1938-ci il noyabrın 10-da Dolmabahçe sarayında, saat 9:05 radələrində vəfat edib.
57 yaşında dünyasını dəyişən Atatürkün cənazəsi Dolmabaxça Sarayının salonundakı xüsusi katafalkaya qoyulub. Türk bayrağına bükülmüş və silahdaşları tərəfindən qorunan tabut üç gün ərzində millətin ziyarətinə buraxılıb.
Atatürkün cənazəsi noyabrın 20-də Ankaraya aparılıb və noyabrın 21-də təşkil edilən xüsusi mərasimlə Etnoqrafiya Muzeyindəki müvəqqəti məzarlıqda dəfn edilib.
Daha sonra 1953-cü il noyabrın 10-da keçirilən dövlət mərasimi ilə Etnoqrafiya Muzeyindəki məzardan götürülərək Anıtkabirə təhvil verilib.
Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu, cəsur və unudulmaz lideri Mustafa Kamal Atatürk təkcə Türk Millətinin Qurtuluş Savaşına uğurla rəhbərlik edən sərkərdə kimi deyil, həm də həyata keçirdiyi inqilablarla dövlət xadimi kimi tarixə düşüb. Atatürk 57 illik ömrünün böyük bir hissəsində millətinin və vətəninin istiqlaliyyəti, xoşbəxtliyi üçün yorulmadan çalışmış, girdiyi hər mübarizədən qalibiyyətlə çıxmışdır.
1881-ci ildə anadan olan Mustafa Kamal 1905-ci ildə Hərbi Akademiyanı qərargah kapitanı kimi bitirib.
Atatürk 1905-ci ildə Şamda 5-ci Orduya, 1907-ci ildə Makedoniyada 3-cü Orduya təyin edilib. Monastir və Salonikidə olduğu müddətdə 1909-cu ildə İstanbulda 31 mart hadisəsini yatıran Hərəkat Ordusunda xidmət etmişdir.
Alban üsyanının yatırılması əməliyyatında iştirak edən Atatürk 1911-ci ildə İtaliyanın Tripoliyə qoşun yeritməsindən sonra Tobruka göndərildi. Tobruk və Dərnədəki türk qüvvələrinə müvəffəqiyyətlə rəhbərlik etdikdən sonra Atatürk 1912-1913-cü illərdə mayor rütbəsi ilə Balkan müharibəsində iştirak edib, Ədirnəni Bolqarıstandan geri alan korpusda xidmət etmişdir.
1913-1915-ci illərdə Sofiyada attaşe olan Atatürk 1915-ci ildə Birinci Dünya Müharibəsində 19-cu Diviziya Komandiri olaraq Çanaqqala Müharibəsində iştirak edib. Mustafa Kamal Atatürk Geliboluda düşmən hücumlarını müvəffəqiyyətlə dayandıraraq “Anafartalar Qəhrəmanı” kimi şöhrət qazanıb.
1916-cı ildə Korpus komandiri olaraq Şərq Cəbhəsinə təyin edilən Atatürkə general rütbəsi verilib. Rus hücumlarını dayandıran, Bingöl və Muş şəhərlərini düşməndən geri alan Mustafa Kamal Atatürk 1917-ci ildə Fələstin və Suriyadakı 7-ci Ordu Komandanlığına təyin edilib. Atatürk həmin il vəliəhd Vahdettin ilə Almaniyaya gedib.
O, Alman Baş Qərargahında və Alman müharibəsi cəbhələrində araşdırmalar aparıb. 1918-ci ildə yenidən təyin olunduğu Suriya cəbhəsində 7-ci Ordu Komandiri ikən Birinci Dünya Müharibəsinin sonunda imzalanan Mudros barışıq müqaviləsindən sonra İstanbula qayıdıb. O, ölkəni düşmən işğalından xilas etmək məqsədini gizli saxlayaraq, ordu müfəttişi vəzifəsi ilə İstanbulu tərk edib.
Onun səyləri ilə Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM) 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada tarixi missiyasına başlayıb. Mustafa Kamal Məclis və Hökumətin sədri seçilib. O, türk millətinin Osmanlı hökuməti ilə Antanta dövlətləri arasında imzalanan Sevr müqaviləsini qəbul etmədiyini dünyaya bəyan edib.
Antanta dövlətlərinin köməyi ilə İzmiri işğal edən yunan qüvvələrinin irəliləməsi 1921-ci ildə Birinci və İkinci İnönü müharibələri ilə dayandırılır. 23 avqust 1921-ci ildə yenidən hücuma keçən yunan ordusu məğlub oldu və Baş Komandan Mustafa Kamal Paşanın rəhbərlik etdiyi türk ordusu Sakarya döyüşünü qələbə ilə başa vurur. 22 gün davam edən bu müharibədə yunan ordusu ağır itki verir. Bu qələbəyə görə Mustafa Kamal Atatürkə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən “Marşal” rütbəsi və “Qazi” titulu verilir.
Türk ordusu vətəni düşmən işğalından xilas etmək üçün 26 avqust 1922-ci ildə əks hücuma keçir. Mustafa Kamal Paşanın başçılığı ilə 30 avqust 1922-ci ildə baş verən Baş Komandan döyüşündə türk ordusu yunan ordusunun böyük hissəsini darmadağın edir. Darmadağın edilən və qaçan düşmən qüvvələrinin ardınca gələn türk ordusu 9 sentyabr 1922-ci ildə İzmirə daxil olur. 1922-ci il oktyabrın 11-də Mudanya atəşkəs müqaviləsi imzalanır və müttəfiqlər işğal etdikləri türk torpaqlarından çəkilirlər.
Qurtuluş savaşından sonra 29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Cümhuriyyət elan edilir və Mustafa Kamal Atatürk prezident seçilir. 1938-ci ildə ölümünə qədər dalbadal dörd dəfə prezident seçilən Atatürk bu vəzifəni ən uzun müddət icra edən prezident olur.
Mustafa Kamala 24 noyabr 1934-cü ildə 2587 saylı qanunla “Atatürk” soyadı verilmiş və bu soyadın başqaları tərəfindən istifadəsi qadağan edilmişdir.
Turan
