Avropa İttifaqının Azərbaycana münasibətində Naxçıvan faktorunun çəkisi getdikcə artır. Avropa Komissiyasının Genişlənmə və Şərq Qonşuluğu üzrə Baş Direktorluğunun Şərq Qonşuluğu və Türkiyə üzrə direktoru Adrien Kiralinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinin məhz Naxçıvana səfər etməsi bu baxımdan diqqətçəkən mesajdır. Səfər zamanı müzakirə olunan məsələlər göstərir ki, Naxçıvan artıq yalnız Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi deyil, Avropa ilə Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən regional bağlantı xəritəsinin mühüm nöqtələrindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
Bu səfərin əsas məqamı isə nəqliyyat, enerji və investisiya məsələlərinin eyni siyasi gündəlikdə birləşməsidir. Çünki müasir geosiyasətdə dəhliz yalnız yol demək deyil. Dəhliz həm də iqtisadi təsir, enerji təhlükəsizliyi, ticarət marşrutları və dövlətlərarası qarşılıqlı asılılıq deməkdir.
Naxçıvan məsələsi artıq regional çərçivəni keçir
Azərbaycanın Naxçıvanla əsas ərazisi arasında quru bağlantısının yaradılması uzun müddət daha çox regional məsələ kimi təqdim olunurdu. Lakin proses artıq fərqli mərhələyə keçir. Avropa İttifaqının son sənədlərində Naxçıvan dəmir yolu layihəsi Trans-Xəzər Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafı ilə əlaqələndirilir və Naxçıvan dəmir yolu Azərbaycan-Aİ əməkdaşlığında prioritet layihələrdən biri kimi göstərilir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Brüsselin yanaşmasında söhbət yalnız Azərbaycan ərazisində yeni dəmir yolu xəttinin tikintisindən getmir. Məsələ daha böyük nəqliyyat sisteminin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Naxçıvanın Türkiyə ilə bağlantısı gücləndikcə Azərbaycan-Türkiyə xətti Avropa üçün daha funksional quru və dəmir yolu bağlantısına çevriləcək. Bu isə Orta Dəhlizin yalnız Mərkəzi Asiya istiqamətində deyil, Naxçıvan üzərindən cənub-qərb bağlantıları baxımından da imkanlarını genişləndirəcək.
TRIPP-in əhəmiyyəti burada üzə çıxır
Səfər zamanı Zəngəzur dəhlizi və TRIPP layihəsinin xüsusi qeyd olunması da təsadüfi deyil. Avropa Komissiyasının sentyabr ayında təqdim etdiyi Azərbaycanla tərəfdaşlıq prioritetləri sənədində TRIPP-in Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantı yaratmaq və Trans-Xəzər marşrutunun tranzit imkanlarını genişləndirmək potensialı ayrıca vurğulanır.
Bu baxımdan Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyi ilə nəqliyyat gündəliyi bir-birindən ayrı proseslər deyil. Əksinə, regionda siyasi sabitlik formalaşdıqca nəqliyyat layihələrinin iqtisadi səmərəliliyi də artır.
Başqa sözlə, sülh yalnız siyasi sənəd deyil, həm də yeni yolların açılması üçün iqtisadi zəmin yaradan amildir.
Naxçıvanın perspektivində bunun xüsusi əhəmiyyəti var. Çünki dəmir yolu bağlantısının yaradılması Muxtar Respublikanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə əlaqəsini gücləndirməklə yanaşı, Türkiyə istiqamətində yeni tranzit imkanlarının formalaşmasına şərait yaradacaq.
Avropa üçün məsələ yalnız yol deyil
Burada daha geniş geosiyasi məqam da var.
Avropa son illərdə Asiya ilə bağlantılarda alternativ və daha dayanıqlı marşrutların əhəmiyyətini artırır. Avropa Komissiyasının öz sənədlərində də müxtəlif marşrutların inkişafının həddindən artıq asılılıq risklərini azaltmaq baxımından əhəmiyyət daşıdığı qeyd olunur.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə bu strategiyada Bakının əhəmiyyətini artırır. Bakı-Xəzər-Mərkəzi Asiya xətti ilə yanaşı, Naxçıvan istiqaməti də Avropanın regiondakı bağlantı siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilir.
Bu mənada Naxçıvana Avropa nümayəndə heyətinin səfərini yalnız protokol xarakterli görüş kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Səfərdə nəqliyyatla yanaşı enerji, maliyyələşmə və investisiya imkanlarının müzakirəsi göstərir ki, söhbət artıq layihələrin siyasi müzakirəsindən onların iqtisadi reallaşma mexanizmlərinə keçiddən gedir.
Enerji xəritəsində Naxçıvanın yeni rolu
Naxçıvanın enerji potensialının gündəmə gətirilməsi də ayrıca diqqət çəkir. Tivi və Ordubad su elektrik stansiyaları, Naxçıvanın enerji istehsal imkanları və gələcəkdə bu potensialın Azərbaycanın digər enerji infrastrukturu ilə əlaqələndirilməsi regionun yalnız tranzit deyil, enerji baxımından da əhəmiyyətini artırır.
Avropa İttifaqı Azərbaycanla əməkdaşlığında enerji məsələsinə xüsusi önəm verir. Avropa Komissiyası Azərbaycanı Aİ üçün mühüm enerji tərəfdaşı kimi təqdim edir və ölkənin Avropanın qaz təchizatındakı rolunu ayrıca qeyd edir. Eyni zamanda Naxçıvan üzərindən elektrik bağlantıları və yaşıl enerji layihələri də Aİ–Azərbaycan əməkdaşlığının gündəliyinə daxil edilir.
Deməli, gələcəkdə Naxçıvanın funksiyası təkcə “quru körpü” olmaqla məhdudlaşmaya bilər. Burada nəqliyyat + enerji + investisiya modelinin formalaşması ehtimalı ortaya çıxır.
Brüsselin investisiya mesajı
Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının nümayəndəsinin səfər çərçivəsində maliyyələşmə imkanlarından danışması da prosesin praktiki tərəfinə işarə edir.
Avropa Komissiyası 2026-cı ilin əvvəlindən Naxçıvan dəmir yolu layihəsi üzrə Azərbaycan və AYİB ilə birlikdə texniki-iqtisadi əsaslandırma istiqamətində əməkdaşlığı önə çəkib. İyul ayında isə Avropa Komissiyası Cənubi Qafqazda nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantılar üçün 200 milyon avroyadək qrant və 2 milyard avroyadək dövlət və özəl investisiyanın səfərbər edilə biləcəyini açıqlayıb. Naxçıvan dəmir yolu bu çərçivədə potensial layihələrdən biri kimi göstərilib.
Bu rəqəmlər göstərir ki, Avropanın regiona yanaşması yalnız diplomatik münasibətlər müstəvisində qalmır. Kapital, infrastruktur və logistika siyasəti artıq xarici siyasətin bir-birini tamamlayan elementlərinə çevrilir.
Azərbaycanın imkanları genişlənir
Bütün bunların fonunda Naxçıvana Avropa nümayəndə heyətinin səfərinin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti də aydın görünür.
Azərbaycan uzun müddətdir özünü Şərqlə Qərb arasında bağlantı məkanı kimi təqdim edir. İndi isə bu konsepsiya konkret layihələrlə tamamlanır. Bakı limanı, Orta Dəhliz, Zəngəzur istiqaməti, Naxçıvan dəmir yolu, enerji bağlantıları və yaşıl enerji layihələri vahid regional iqtisadi mənzərənin ayrı-ayrı hissələrinə çevrilir.
Ən mühüm məsələ isə budur: Azərbaycanın coğrafiyası təkbaşına üstünlük deyil, həmin coğrafiyanın infrastruktura çevrilməsi əsas üstünlükdür.
Naxçıvanın bu prosesdə xüsusi yeri var. Əgər siyasi razılaşmalar və nəqliyyat layihələri paralel şəkildə irəliləsə, Naxçıvan Azərbaycanın qərbə açılan mühüm qapılarından birinə çevrilməklə yanaşı, Avropanın Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə bağlantı strategiyasında da daha görünən mövqe qazandıracaq.
Bu baxımdan Kiralinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinin Naxçıvana səfərinin əsas mesajı belə oxunur: Avropa artıq regionun gələcək xəritəsinə yalnız siyasi pəncərədən baxmır, həmin xəritənin iqtisadi və nəqliyyat infrastrukturunun necə qurulacağını da müzakirə edir.
Və həmin xəritədə Naxçıvanın adı getdikcə daha böyük hərflərlə yazılır.
