- Gəlirlər artacaq, amma risklər də böyüyür
Dünya əmtəə bazarlarında neftin bahalaşması və qızılın əvvəlki rekord səviyyələrindən geriləməsi beynəlxalq iqtisadiyyatın qarşısında yeni suallar yaradır. Brent markalı neftin qiyməti təxminən 115 dollar, ABŞ-nin WTI markalı neftinin qiyməti isə 101 dollar ətrafında dəyişir. Brent neftinin qiyməti əvvəlki sessiya ilə müqayisədə 1,4 faiz artıb.
Bu yüksəliş Yaxın Şərqdə enerji təchizatına dair narahatlıqların yenidən güclənməsi ilə əlaqələndirmək olar. Digər tərəfdən, qızılın bir unsiyasının qiyməti 4000 dollar həddinin üzərində qalsa da, əvvəlki günlərdə ciddi ucuzlaşma müşahidə edilib. Beləliklə, bazarlarda eyni vaxtda həm enerji qiymətlərinin yüksəlməsi, həm də qiymətli metalın əvvəlki mövqelərini itirməsi investor gözləntilərinin dəyişdiyini açıq şəkildə göstərir.
İqtisadçı Əli Səlimov Sherg.az-a bildirib ki, neftin bahalaşması Yaxın Şərqdəki geosiyasi gərginlik və təchizat riskləri ilə, qızılın qiymətindəki dalğalanmalar isə dolların möhkəmlənməsi və faiz gözləntiləri ilə bağlıdır: “Neftin bahalaşmasının əsas səbəblərindən biri Yaxın Şərqdə geosiyasi gərginliyin enerji təchizatına yaratdığı risklərdir. Oktyabrın 28-də Yəməndəki husilərin Səudiyyə Ərəbistanının gündəlik 550 min barel emal gücünə malik neft emalı zavoduna raket hücumu barədə iddiası bazarda narahatlığı artırıb. Hücumun nəticələri Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən dərhal təsdiqlənməsə də, mümkün təchizat fasilələri qiymətlərə təsir göstərib. ABŞ-nin neft ehtiyatlarının oktyabrın 23-də başa çatan həftədə 2,03 milyon barel azalması da qiymətlərə əlavə dəstək verən amillərdən biri olub. Bununla belə, bazardakı yüksəlişin davamlılığı təkcə geosiyasi hadisələrdən deyil, beynəlxalq tələbdən və hasilat siyasətindən də asılı olacaq. Neftin bahalaşması enerji ixrac edən ölkələr üçün əlavə gəlir imkanları yaratsa da, idxaldan asılı iqtisadiyyatlarda inflyasiya risklərini artırır. Enerji və daşınma xərclərinin yüksəlməsi istehsalın maya dəyərinə, ərzaq qiymətlərinə və istehlak xərclərinə təsir göstərə bilər. Bu vəziyyət mərkəzi bankların faiz siyasətini də çətinləşdirir. ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin qərarları xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki faiz gözləntilərinin dəyişməsi dolların məzənnəsinə, istiqraz gəlirliliyinə və beynəlxalq kapital axınlarına təsir edir”.
Qızılın qiymətindəki geriləməyə gəldikdə isə iqtisadçı bunu fərqli iqtisadi amillərlə izah edib. Onun sözlərinə görə, dolların möhkəmlənməsi, faizlərin yüksək qalacağı gözləntiləri və investorların mənfəətlərini reallaşdırması qızıl üzərində təzyiq yaradır:
“Oktyabrın 26-da qızıl qiymətləri əvvəlki sessiyada üç aydan çox müddətin minimumuna endikdən sonra yenidən yüksəlib. Oktyabrın 28-də isə qiymətli metal 4000 dollar həddinin üzərində sabitləşib. Bu dinamika qızıl bazarında birmənalı ucuzlaşma deyil, dəyişən investor mövqeləri və iqtisadi gözləntilər əsasında dalğalanma olduğunu göstərir. Qızılın uzunmüddətli cəlbediciliyi də inflyasiya, real faizlər və mərkəzi bankların alışları kimi amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Azərbaycan üçün bu proseslərin əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Dövlət Statistika Komitəsinin 9 oktyabr tarixində açıqladığı məlumatlara görə, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında ölkənin ümumi daxili məhsulu real ifadədə 1,5 faiz artaraq 102,05 milyard manata çatıb. Neft-qaz sektorunda 1,2 faizlik azalma qeydə alındığı halda, qeyri-neft-qaz sektorunda artım 2,6 faiz təşkil edib. Eyni zamanda, ölkənin strateji valyuta ehtiyatları sentyabrın 30-na 89,38 milyard dollar olub və ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 9,7 faiz artıb. Yanvar-avqust aylarında qeyri-neft-qaz ixracının 2,6 dəfə artması da iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından diqqətəlayiq göstəricidir. Bu rəqəmlər Azərbaycanın xarici bazarlardakı dəyişikliklərdən faydalanmaq üçün maliyyə imkanlarına malik olduğunu göstərir. Neft qiymətlərinin yüksək qalması ixrac gəlirlərini dəstəkləyə bilər. Lakin enerji bazarındakı dalğalanmaların uzunmüddətli riskləri qeyri-neft sektorunun inkişafını, məhsuldarlığın yüksəldilməsini və ixracın şaxələndirilməsini daha vacib edir. Neft gəlirlərinin infrastruktur, insan kapitalı, sənaye və rəqabətqabiliyyətli istehsala yönəldilməsi gələcək iqtisadi dayanıqlılığın əsas şərtlərindəndir”.
Son olaraq iqtisadçı əlavə edib ki, bahalaşan neft və qızılın əvvəlki zirvələrindən geriləməsi dünya iqtisadiyyatında geosiyasi risklərin, inflyasiya gözləntilərinin və maliyyə siyasətinin qarşılıqlı təsirini göstərir: “Azərbaycan üçün əsas məsələ neft qiymətlərindəki yüksəlişi qısamüddətli gəlir artımı kimi deyil, uzunmüddətli inkişaf imkanlarını genişləndirən amil kimi qiymətləndirməkdir. Qlobal bazarlarda dəyişkənliyin artdığı şəraitdə iqtisadi uğurun əsas göstəricisi təkcə ixrac gəlirlərinin yüksəlməsi deyil, bu gəlirlərin dayanıqlı və şaxələndirilmiş iqtisadi modelin qurulmasına nə dərəcədə xidmət etməsidir”.
