Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri Firəngiz Əlizadənin Bakıda keçirilən XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində akademik musiqidə ciddi problemlərin və çatışmazlıqların olduğunu deməsi, əslində, Azərbaycan musiqi həyatında uzun müddətdir müzakirə olunmalı məsələlərdən birini yenidən gündəmə gətirir. Əlizadənin fikrincə, muğam, estrada, xalq və aşıq musiqisi, eləcə də caz sahəsində vəziyyətdən narazılıq üçün əsas yoxdur, əsas diqqət bundan sonra akademik musiqinin inkişaf etdirilməsinə, yeni əsərlərin yaradılmasına, qorunub yaşadılmasına və müxtəlif platformalarda təbliğinə yönəldilməlidir.
Bu yanaşma yalnız müəyyən bir musiqi janrına daha çox diqqət ayrılması çağırışı kimi qiymətləndirilə bilməz. Məsələ daha genişdir: Azərbaycan kimi zəngin musiqi ənənəsinə malik ölkədə akademik musiqinin müasir mədəni həyatdakı mövqeyi necə qorunmalıdır?
Məsələ yalnız yeni əsərlərin yazılması deyil
Akademik musiqinin inkişafından danışarkən ilk növbədə bəstəkarlıq fəaliyyətinin özü nəzərdə tutulsa da, problemin miqyası bundan daha genişdir. Yeni əsərin yaranması onun mədəni dövriyyəyə daxil olması üçün yalnız ilk mərhələdir. Bundan sonra həmin əsərin ifa olunması, auditoriyaya çatdırılması, tənqid və elmi mühitdə müzakirə edilməsi, arxivləşdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi kimi məsələlər meydana çıxır.
Başqa sözlə, akademik musiqinin yaşaması yalnız bəstəkarın yaradıcılıq imkanlarından asılı deyil. Burada orkestr və ansamblların fəaliyyəti, konsert proqramlarının formalaşdırılması, musiqi təhsili, ixtisaslaşmış musiqi tənqidi, festivallar, dövlət və qeyri-dövlət mədəniyyət institutları, media və rəqəmsal platformalar arasında qarşılıqlı əlaqə mühüm rol oynayır.
Məhz buna görə Firəngiz Əlizadənin "inkişaf etdirmək, yaratmaq və yaşatmaq, müxtəlif platformalarda təbliğ etmək" fikrində problemin bir neçə mühüm komponenti eyni anda əks olunur. Burada söhbət sadəcə bəstəkarlıqdan deyil, bütöv bir ekosistemin formalaşdırılmasından gedir.
Auditoriya məsələsi niyə önəmlidir?
Akademik musiqinin qarşısında duran əsas problemlərdən biri onun geniş auditoriyaya çatdırılmasıdır. Müasir informasiya mühitində insanların musiqiyə münasibəti əvvəlki dövrlərdən ciddi şəkildə fərqlənir. Dinləyici artıq yalnız konsert salonunda deyil, sosial şəbəkələrdə, videoplatformalarda və müxtəlif rəqəmsal xidmətlərdə musiqi ilə qarşılaşır.
Bu dəyişiklik akademik musiqi üçün həm problem, həm də yeni imkan yaradır.
Problem ondan ibarətdir ki, klassik və müasir akademik musiqinin müəyyən nümunələri geniş kütlə üçün ilk baxışdan daha çətin qavranıla bilər. Əsərin yaranma konteksti, bəstəkarın ideyası, musiqi dilinin xüsusiyyətləri və istifadə olunan texnikalar barədə məlumat olmadıqda dinləyici ilə əsər arasında məsafə yarana bilər.
Lakin rəqəmsal platformalar bu məsafəni azaltmaq üçün yeni imkanlar da təqdim edir. Bəstəkar haqqında qısa videolar, əsərin yaranma tarixçəsi, ifaçılarla müsahibələr, konsertlərin onlayn yayımlanması, maarifləndirici layihələr və gənc auditoriyaya uyğun multimedia formatları akademik musiqinin daha geniş çevrəyə çatmasına kömək edə bilər.
Bu baxımdan "müxtəlif platformalarda təbliğ" anlayışını yalnız ənənəvi reklam fəaliyyəti kimi deyil, akademik musiqinin müasir kommunikasiya mühitinə uyğunlaşdırılması kimi də düşünmək mümkündür.
Azərbaycan musiqisinin paradoksu
Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin ən böyük üstünlüklərindən biri onun çoxqatlı strukturudur. Muğam, aşıq sənəti, xalq musiqisi, estrada, caz və akademik bəstəkarlıq ənənələri bir-birindən ayrı inkişaf edən sahələr olmaqla yanaşı, müəyyən tarixi mərhələlərdə bir-birinə də təsir göstərib.
Xüsusilə Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin formalaşması bu baxımdan mühüm nümunədir. Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Niyazi, Arif Məlikov və digər bəstəkarların yaradıcılığında milli musiqi irsi ilə akademik bəstəkarlıq prinsiplərinin müxtəlif formalarda qarşılıqlı əlaqəsi müşahidə olunur.
Bu irs Azərbaycan akademik musiqisinin yalnız keçmişə aid mədəni sərvət olmadığını göstərir. Əsas məsələ həmin ənənənin müasir bəstəkarlıq prosesində necə davam etdirilməsi və yeni musiqi dili ilə necə zənginləşdirilməsidir.
Burada müəyyən paradoks da ortaya çıxır: Azərbaycan dünya miqyasında muğam və caz kimi istiqamətləri ilə kifayət qədər tanınır, lakin ölkənin müasir akademik bəstəkarlıq potensialının beynəlxalq musiqi məkanında eyni səviyyədə görünməsi ayrıca diqqət tələb edir.
Türk dünyası faktoru
Firəngiz Əlizadənin bu fikirləri XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində keçirilən I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayında səsləndirməsi məsələyə daha geniş regional kontekst qazandırır.
Türk dünyasında musiqi əlaqələrinin inkişafı yalnız folklor və ənənəvi musiqi ilə məhdudlaşmamalıdır. Akademik bəstəkarlıq sahəsində əməkdaşlıq da bu prosesin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.
Birgə festivallar, bəstəkarların rezidensiyaları, yeni əsərlərin sifarişi, orkestr mübadilələri, beynəlxalq müsabiqələr, musiqi nəşrləri və rəqəmsal arxivlər türk dövlətlərinin akademik musiqi potensialının qarşılıqlı tanınmasına imkan yarada bilər.
Bu baxımdan Bakının belə bir qurultaya ev sahibliyi etməsi Azərbaycan bəstəkarlarının yalnız ölkə daxilində deyil, daha geniş türk dünyası məkanında yaradıcılıq əlaqələrinin inkişafı üçün platforma formalaşdırmaq imkanını da gündəmə gətirir.
Gənc bəstəkarlar və yeni musiqi dili
Akademik musiqinin gələcəyi məsələsində ən vacib mövzulardan biri gənc bəstəkarların yaradıcılıq imkanlarıdır. Əgər yeni nəsil bəstəkar üçün əsər yazmaq, onu səsləndirmək və auditoriyaya çatdırmaq imkanları məhduddursa, akademik musiqinin davamlı inkişafından danışmaq çətinləşir.
Bu səbəbdən yeni əsərlərin yaradılmasını təşviq edən müsabiqələr, sifariş proqramları, gənc bəstəkarların beynəlxalq festivallara çıxışı və müxtəlif musiqi kollektivləri ilə əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Digər tərəfdən, yeni nəsil bəstəkarın qarşısında artıq yalnız ənənəvi orkestr və konsert salonu modeli dayanmır. Elektron musiqi, multimedia, rəqəmsal kompozisiya, kino və teatr musiqisi kimi istiqamətlər akademik bəstəkarlığın ifadə imkanlarını genişləndirir.
Bu isə akademik musiqinin "ənənəvi" və "müasir" arasında seçim etməsi deyil, ənənəni qoruyaraq yeni ifadə formalarına açıq olması məsələsini ortaya çıxarır.
Musiqi siyasətində yeni yanaşma
Firəngiz Əlizadənin açıqlamasının ən mühüm tərəflərindən biri də akademik musiqiyə diqqətin artırılmasını mədəni siyasətin ayrıca istiqaməti kimi gündəmə gətirməsidir.
Burada məqsəd digər musiqi janrlarını ikinci plana keçirmək deyil. Əksinə, Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin müxtəlif istiqamətlərinin paralel inkişafını təmin edən balanslı mühit yaratmaqdır. Muğamın, xalq musiqisinin, cazın və digər istiqamətlərin əldə etdiyi təcrübə akademik musiqinin inkişafı üçün də müəyyən institusional və yaradıcı imkanlar yaradır.
Akademik musiqinin dəstəklənməsi həmçinin yalnız maliyyə məsələsi kimi başa düşülməməlidir. Əsərlərin sifariş edilməsi və ifası ilə yanaşı, musiqi təhsili, tədqiqat, not nəşrləri, arxivləşdirmə, beynəlxalq əməkdaşlıq, musiqi tənqidi və rəqəmsal yayım mexanizmləri də vahid siyasətin tərkib hissəsi olmalıdır.
Əks halda yeni əsərin yaradılması ilə onun cəmiyyətə çatdırılması arasında boşluq yarana bilər.
İndi əsas sual nədir?
Firəngiz Əlizadənin səsləndirdiyi fikir bu baxımdan yalnız problemin diaqnozunu deyil, həm də müzakirə üçün istiqaməti göstərir. Əsas məsələ bundan sonra akademik musiqiyə "daha çox diqqət" ifadəsinin praktik olaraq nə demək olduğunun müəyyənləşdirilməsidir.
Əgər söhbət akademik musiqinin inkişafından gedirsə, bu inkişaf yeni əsərlərin yaranmasından tutmuş onların müasir auditoriyaya çatdırılmasına qədər bütöv bir zənciri əhatə etməlidir. Bəstəkar, ifaçı, musiqişünas, təhsil müəssisəsi, mədəniyyət institutu, media və rəqəmsal platformalar bu zəncirin ayrı-ayrı həlqələridir.
Azərbaycanın zəngin musiqi irsi akademik musiqi üçün güclü baza yaradır. Lakin irsin mövcudluğu öz-özlüyündə onun gələcəyini təmin etmir. Ənənənin yaşaması üçün onun yeni əsərlərdə davam etdirilməsi, yeni auditoriyaya çatdırılması və beynəlxalq mədəni dövriyyəyə daxil edilməsi lazımdır.
Bu mənada Bakıda keçirilən festival və Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının ilk qurultayı akademik musiqinin gələcəyinin müzakirəsi üçün sadəcə növbəti mədəni tədbir deyil, daha geniş bir sualı gündəmə gətirən platforma kimi nəzərdən keçirilə bilər: Azərbaycan musiqisi öz zəngin ənənəsini qorumaqla yanaşı, XXI əsrin yeni musiqi və kommunikasiya mühitində öz akademik səsini necə daha aydın eşitdirə bilər?
