Ermənistan hakimiyyəti ilə xaricdəki erməni diasporu arasında münasibətlərdə yeni siyasi çatların meydana çıxması diqqət çəkir. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Simonyanın ABŞ və Fransada yaşayan ermənilərin “vətənpərvərlik” iddialarını sərt şəkildə tənqid etməsi yalnız emosional açıqlama kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu sözlər Ermənistan daxilində “ölkənin gələcəyi barədə qərarı kim verməlidir?” sualının yenidən aktuallaşdığını göstərir.
Simonyanın əsas mesajı kifayət qədər aydındır: Ermənistanın siyasi xəttini ölkədən kənarda yaşayan ermənilər deyil, Ermənistan ərazisində yaşayan və bu dövlətin gündəlik siyasi, iqtisadi və sosial yükünü daşıyan vətəndaşlar müəyyən etməlidir.
Bu yanaşma Azərbaycan üçün də diqqətçəkən məqamlar yaradır. Çünki uzun illər Ermənistanın xarici siyasətində, xüsusilə Azərbaycanla münasibətlər və Qarabağ məsələsində diaspor təşkilatlarının təsiri mühüm amillərdən biri olub. ABŞ və Fransadakı erməni diasporunun siyasi fəaliyyətinin Ermənistanın maraqlarını beynəlxalq müstəvidə müdafiə etməkdən daha geniş çərçivəyə keçdiyi barədə akademik araşdırmalar da mövcuddur.
İrəvanın əsas narahatlığı nədir?
Simonyanın çıxışının ən diqqətçəkən tərəfi onun diaspor nümayəndələrinə “Ermənistanda yaşayın, vergi ödəyin, sərhəddə dayanın” məzmununda müraciət etməsidir.
Burada söhbət sadəcə diasporla mübahisədən getmir. Ermənistan hakimiyyəti faktiki olaraq ölkənin gələcəyinə dair qərarların daxili siyasi legitimliyə söykənməsini ön plana çıxarır.
Bu, xüsusilə Ermənistanın son illərdə daha praqmatik və dövlət-mərkəzli siyasət yürütmək cəhdləri fonunda əhəmiyyətlidir. Diasporun bir hissəsinin tarixi yaddaş, ərazi iddiaları və simvolik xəritələr üzərindən formalaşdırdığı siyasi gündəmlə İrəvanın bugünkü dövlət maraqları arasında müəyyən məsafə yaranması müşahidə olunur.
Məhz bu səbəbdən Simonyanın açıqlaması əslində diasporaya deyil, daha geniş siyasi dairələrə verilmiş mesaj kimi də oxuna bilər: Ermənistanın gələcək siyasəti tarixi xəritələrdən deyil, bugünkü dövlət sərhədləri, təhlükəsizlik ehtiyacları və real siyasi imkanlardan çıxış etməlidir.
Diasporun “tarixi Ermənistan” xəritələri niyə problem yaradır?
ABŞ və Fransadakı erməni icmalarının bir hissəsində tarixi yaddaşın siyasi mobilizasiya vasitəsinə çevrilməsi yeni hadisə deyil. Tədqiqatlar göstərir ki, xüsusilə Qarabağ münaqişəsi zamanı diaspor təşkilatlarının ritorikası Ermənistanın özündəki siyasi mövqelərdən müəyyən hallarda fərqlənib.
Bu məqam Azərbaycan baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çünki Azərbaycanın əsas marağı ondan ibarətdir ki, regionda yeni siyasi reallıq tarixi xəritələrin deyil, beynəlxalq səviyyədə tanınmış dövlət sərhədlərinin və əldə edilmiş razılaşmaların əsasında möhkəmlənsin.
Başqa sözlə, Ermənistan daxilində diasporun maksimalist ritorikası zəiflədikcə, İrəvanın real dövlətçilik gündəliyi ilə tarixi iddialar arasında seçim etmək məcburiyyəti də daha aydın görünür.
Bu isə Azərbaycan üçün prinsipial məsələdir. Qarabağın Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində olması artıq siyasi mübahisə predmeti deyil. Buna görə də xaricdəki siyasi qrupların keçmişə aid xəritələri müasir siyasi reallığın dəyişdirilməsi üçün arqument kimi təqdim etməsi regionda yeni gərginlik yaratmaq potensialına malikdir.
Ermənistan daxilində yeni siyasi xətt formalaşır
Simonyanın çıxışından görünən digər mühüm məqam Ermənistan hakimiyyətinin diasporla münasibətlərdə əvvəlki romantik yanaşmadan daha praqmatik xəttə keçmək istəməsidir.
Erməni diasporu Ermənistan üçün mühüm maliyyə, humanitar, peşəkar və siyasi resurs olaraq qalır. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının araşdırması da ABŞ və Fransadakı erməni diasporunun iqtisadi, peşəkar və sosial potensialının əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Lakin bu resursun siyasi təsirə çevrilməsi Ermənistan hakimiyyəti üçün həm imkan, həm də problem yarada bilər.
İrəvan bir tərəfdən diasporun maliyyə və beynəlxalq əlaqələrindən istifadə etmək istəyir, digər tərəfdən isə Ermənistanın hazırkı dövlət siyasətinə xaricdən istiqamət verilməsini məhdudlaşdırmağa çalışır.
Bu ziddiyyətin daha da kəskinləşməsi mümkündür.
Azərbaycan üçün əsas nəticə: sülh prosesinin sosial bazası
Azərbaycan baxımından burada ən mühüm məsələ Ermənistanın daxilində real sülh gündəliyinin nə dərəcədə möhkəmlənəcəyidir.
Əgər Ermənistan cəmiyyətində siyasi qərarların əsas meyarı mövcud dövlətin təhlükəsizliyi, iqtisadi inkişafı və regional inteqrasiyası olarsa, bu, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması üçün daha əlverişli mühit yaradır.
Əksinə, tarixi xəritələr, maksimalist ərazi təsəvvürləri və diasporun xaricdən siyasi təzyiq imkanları yenidən Ermənistanın gündəminin əsasına çevrilərsə, regionda əldə olunan yeni reallığın institusional şəkildə möhkəmlənməsi çətinləşər.
Bu səbəbdən Bakı üçün Ermənistan daxilində kimin hansı siyasi mövqedə dayanmasından daha vacib məsələ İrəvanın dövlət siyasətinin hansı istiqamətdə inkişaf etməsidir.
Diaspor amili Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi üçün də önəmlidir
Məsələnin başqa bir tərəfi informasiya mübarizəsidir.
ABŞ və Fransada yaşayan erməni icmalarının müəyyən təşkilatları beynəlxalq ictimaiyyətə Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərini öz narrativləri əsasında təqdim etmək imkanına malikdir. ABŞ və Fransadakı diaspor şəbəkələrinin siyasi mobilizasiya imkanları akademik tədqiqatlarda da ayrıca qeyd olunur.
Azərbaycan üçün bundan çıxan nəticə aydındır: beynəlxalq informasiya məkanında tarixi və hüquqi faktların sistemli şəkildə təqdim edilməsi, Qarabağ məsələsi ilə bağlı formalaşdırılmış köhnə narrativlərin yeni reallıq fonunda izah olunması davam etdirilməlidir.
Burada məqsəd diasporla qarşıdurma yaratmaq yox, faktların beynəlxalq auditoriyaya daha effektiv çatdırılması olmalıdır.
İrəvanın daxili mübahisəsi Bakıya nə deyir?
Alen Simonyanın açıqlaması əslində Ermənistanın daxilində mühüm siyasi transformasiyanın göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir: ölkənin gələcəyi barədə qərarların tarixi emosiyalar və xaricdəki siyasi qrupların çağırışlarından çox, Ermənistanın bugünkü dövlət maraqları əsasında müəyyənləşdirilməsi tələbi güclənir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ isə bu prosesin hansı nəticəyə gətirib çıxaracağıdır.
Əgər İrəvan real siyasi xətti qoruyaraq regional əməkdaşlıq, sərhədlərin tanınması və davamlı sülh istiqamətində hərəkət edərsə, bu, Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik üçün yeni imkanlar yaradacaq.
Bu baxımdan Ermənistan daxilində “tarixi xəritə” ilə “müasir dövlət” arasında gedən mübahisə sadəcə erməni diasporunun problemi deyil. Bu mübahisənin nəticəsi Azərbaycanın təhlükəsizlik mühiti, regiondakı kommunikasiya layihələri və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcək trayektoriyası baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, Simonyanın sözləri Ermənistan hakimiyyətinin diasporun siyasi təsiri ilə bağlı narahatlığını açıq şəkildə ortaya qoyur. Azərbaycan üçün isə bu mənzərədə əsas mesaj ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün əsas təminatı keçmişin xəritələrinə deyil, bu günün siyasi reallıqlarına söykənən dövlətlərarası münasibətlərin möhkəmləndirilməsidir.
