Dünyada təhlükəsizlik anlayışının məzmunu son illərdə ciddi şəkildə dəyişib. Əvvəllər dövlətlərin təhlükəsizliyi əsasən sərhədlərin qorunması, hərbi potensial və mümkün silahlı təhdidlər üzərindən qiymətləndirilirdisə, indi mənzərə daha mürəkkəbdir. Müharibələrin coğrafiyası genişlənir, regional qarşıdurmalar bir-birinə bağlanır, informasiya məkanı isə geosiyasi mübarizənin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Belə bir şəraitdə Türk Dövlətləri Təşkilatının təhlükəsizlik məsələlərinə daha sistemli yanaşması təsadüfi deyil. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sentyabrın 17-də TDT Baş katibini, Türkiyə, Özbəkistan, Qırğızıstan və Qazaxıstanın təhlükəsizlik strukturlarının yüksək vəzifəli nümayəndələrini qəbul etməsi məhz dəyişən təhlükəsizlik reallıqları fonunda diqqət çəkir.
Burada əsas məsələ Türk dövlətlərinin qarşısında dayanan təhlükələrin mahiyyətinin dəyişməsidir.
Türk dünyasının ümumi strateji məkanının təhlükəsizliyi məsələsi getdikcə daha çox aktuallaşır
Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiya bu reallığı xüsusilə aydın göstərir. Ölkənin həm şimalında, həm də cənubunda hərbi qarşıdurmaların yaşandığı bir dövrdə regional sabitlik məsələsi Bakı üçün nəzəri mövzu deyil. Müharibələrin yaxın coğrafiyada baş verməsi onların siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və informasiya nəticələrinin digər ölkələrə də keçməsi ehtimalını artırır.
Ona görə də Türk dövlətləri üçün təhlükəsizlik məsələsinə yalnız ayrı-ayrı ölkələrin sərhədlərinin müdafiəsi prizmasından baxmaq artıq kifayət etmir. Türk dünyasının ümumi strateji məkanının təhlükəsizliyi məsələsi getdikcə daha çox aktuallaşır.
Burada Azərbaycanın mövqeyi xüsusilə fərqlənir. Bakı uzun müddətdir təhlükəsizliyi yalnız hərbi komponentlə məhdudlaşdırmayan yanaşma ortaya qoyur. Çünki müasir qarşıdurmalarda dövlətə təzyiq göstərmək üçün mütləq tankdan və raketdən istifadə olunmur. Bəzən informasiya, media, sosial şəbəkələr və ideoloji təsir mexanizmləri daha uzunmüddətli nəticə verə bilir.
Bu baxımdan ideoloji təhlükəsizlik artıq milli təhlükəsizliyin kənarında dayanan məsələ deyil.
Xaricdən maliyyələşən və müəyyən siyasi gündəmi təbliğ edən informasiya strukturlarının fəaliyyəti də bu kontekstdə nəzərdən keçirilə bilər. Söhbət tənqidi fikrin və müstəqil medianın qarşısının alınmasından getmir. Məsələ konkret olaraq xarici maliyyə və təsir mexanizmlərinin dövlətlərin ictimai-siyasi sabitliyinə, milli maraqlarına və cəmiyyət daxilində həmrəyliyə təsir göstərməsi riskidir.
Çünki informasiya müharibəsinin əsas hədəfi hər zaman dövlət institutunun özü olmur. Bəzən məqsəd cəmiyyətin daxilində etimadsızlıq yaratmaq, sosial qrupları bir-birinə qarşı qoymaq, milli prioritetləri ikinci plana keçirmək və xaricdən formalaşdırılan narrativləri daxili ictimai diskursa daşımaqdır.
Bu baxımdan Türk dövlətlərinin qarşısında yeni sual yaranır: hərbi təhlükələrə qarşı əməkdaşlıq olduğu kimi, informasiya və ideoloji təhdidlərə qarşı ortaq təhlükəsizlik mexanizmləri də formalaşdırıla bilərmi?
Əslində TDT-nin qarşıdakı mərhələdə inkişaf etdirə biləcəyi istiqamətlərdən biri məhz bu ola bilər. Dövlətlərin təhlükəsizlik qurumları arasında təcrübə mübadiləsi, hibrid təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi, kiberməkanın qorunması, dezinformasiya kampaniyalarının monitorinqi və informasiya təhlükəsizliyi sahəsində koordinasiya Türk dövlətlərinin ümumi təhlükəsizlik gündəliyini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, ortaq təhlükəsizlik anlayışı ortaq siyasi mövqe demək deyil. Türk dövlətlərinin hər birinin öz milli maraqları, təhlükəsizlik prioritetləri və xarici siyasət istiqamətləri var. Lakin onları birləşdirən strateji, iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əlaqələrin genişlənməsi müəyyən risklərin də ortaq xarakter almasına səbəb olur.
İqtisadi inteqrasiya varsa, onun informasiya və siyasi dayanıqlığı da təmin edilməlidir
Bu prosesdə Azərbaycanın rolu da ayrıca diqqət çəkir. Bakı həm Cənubi Qafqazın, həm Xəzər hövzəsinin, həm də Türk dünyasını Avropa ilə birləşdirən nəqliyyat və enerji xəttinin mühüm nöqtələrindən biridir. Deməli, Azərbaycanın təhlükəsizliyi ilə Türk dünyasının strateji bağlantılarının təhlükəsizliyi arasında birbaşa əlaqə yaranır.
Xüsusilə yeni nəqliyyat dəhlizlərinin, enerji marşrutlarının və iqtisadi bağlantıların genişləndiyi bir vaxtda bu infrastrukturların təhlükəsizliyi də ümumi məsələyə çevrilir. Bir sözlə, dəhliz varsa, onun təhlükəsizliyi də olmalıdır; iqtisadi inteqrasiya varsa, onun informasiya və siyasi dayanıqlığı da təmin edilməlidir.
Türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində də koordinasiyaya ehtiyac artır
Bu baxımdan sentyabrın 17-də Bakıda baş verən görüşün əhəmiyyətini yalnız diplomatik protokol çərçivəsində qiymətləndirmək doğru olmaz. Burada daha geniş bir tendensiyanın konturları görünür: Türk dövlətləri öz aralarında iqtisadi və siyasi əlaqələri dərinləşdirdikcə, təhlükəsizlik sahəsində də koordinasiyaya ehtiyac artır.
Azərbaycan üçün isə bu yanaşmanın başqa bir mühüm tərəfi var. Bakı regional sabitliyi yalnız öz sərhədlərinin təhlükəsizliyi baxımından deyil, Türk dünyasının ümumi bağlantılarının qorunması baxımından da qiymətləndirir. Bu, Azərbaycanın regional proseslərdə təhlükəsizlik gündəliyinin formalaşdırılmasında rolunu artıran amillərdən biridir.
Nəticə etibarilə, qarşıdakı dövrdə TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyinin üç əsas istiqamətdə genişlənməsi mümkündür: fiziki təhlükəsizlik, strateji infrastrukturun təhlükəsizliyi və informasiya-ideoloji təhlükəsizlik. Bu üç istiqamət artıq bir-birindən ayrı deyil.
Dünyada müharibələrin genişləndiyi, qarşıdurmaların sərhədləri aşdığı və informasiya savaşlarının dövlətlərarası rəqabətin mühüm alətinə çevrildiyi bir şəraitdə Türk dövlətlərinin təhlükəsizlik əməkdaşlığı da yeni məzmun qazanır.
Bakının mesajını məhz bu kontekstdə oxumaq mümkündür: Türk dünyasının gələcək gücü yalnız iqtisadi və siyasi birlikdən deyil, həm də öz strateji məkanını müxtəlif xarici təsirlər və hibrid təhdidlər qarşısında qorumaq imkanından asılı olacaq.
