Son dövrlərdə uşaqların məktəbə silah gətirməsi ilə bağlı hadisələrin gündəmə gəlməsi valideynlərin uşaqların davranışlarında hansı dəyişiklikləri ciddi qəbul etməli olduğu sualını aktuallaşdırıb. Mütəxəssislərin fikrincə, uşaqlarda müşahidə olunan hər bir əsəbilik, özünə qapanma və ya həmyaşıdlarla konflikt təkbaşına zorakılıq göstəricisi sayıla bilməz. Əsas diqqət uşağın əvvəllər müşahidə olunan davranışlarında yaranan nəzərəçarpacaq, intensiv və davamlı dəyişikliklərə yönəldilməlidir.
Bu baxımdan uşaqların yaşadığı emosional və sosial çətinliklərin erkən mərhələdə müəyyən edilməsi, ailə və məktəbin prosesə düzgün şəkildə cəlb olunması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Sherg.az xəbər verir ki, İstanbul Rumeli Universitetinin Uşaq Baxımı və Gənclik Xidmətləri şöbəsinin müdiri, müəllim Elif Türel uşaqların davranışlarını qiymətləndirərkən ayrı-ayrı hadisələrə deyil, ümumi mənzərəyə diqqət yetirməyin vacibliyini vurğulayıb.
HƏR ƏSƏBİLİK VƏ YA ÖZÜNƏ QAPANMA RİSK GÖSTƏRİCİSİ DEYİL
Uşaqların zaman-zaman əsəbiləşməsi, dostları ilə problem yaşaması, özünə qapanması və ya zorakılıq məzmunlu rəqəmsal oyunlara maraq göstərməsi təkbaşına ciddi risk anlamına gəlmir. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə əsəbilik, konflikt yaşamaq və sərhədləri sınamaq inkişaf prosesinin təbii hissələri ola bilər.
Bununla belə, əvvəllər müşahidə olunmayan və zaman keçdikcə daha da nəzərəçarpan hala gələn davranış dəyişikliklərinə diqqət yetirmək lazımdır. Güclü və nəzarət edilməsi çətin olan qəzəb, davamlı təhdidedici ifadələr, ailədən və dostlardan uzaqlaşma, güclü ümidsizlik və ya dəyərsizlik hisslərini ifadə etmək, məktəbə getmək istəməmək, akademik göstəricilərin qəfil aşağı düşməsi, yuxu və qidalanma rejimində ciddi dəyişikliklər, əvvəllər zövq aldığı fəaliyyətlərə marağını itirməsi uşağın yaşadığı çətinliyi anlamaq üçün mühüm ipucları ola bilər.
Türel vurğulayıb ki, bu əlamətlərdən hər hansı birinin müşahidə olunması uşağın zorakılıq törədəcəyi anlamına gəlmir:
“Burada əsas məsələ davranışın uşağın yaşı, inkişaf xüsusiyyətləri və yaşadığı şəraitlə birlikdə qiymətləndirilməsidir. Ailədəki dəyişikliklər, həmyaşıdlarla münasibətlər, zorakılıq, kənarlaşdırılma, travmatik yaşantılar və güclü stress uşağın davranışlarına təsir göstərə bilər”.
RƏQƏMSAL MƏZMUNLAR TƏKBAŞINA GÖSTƏRİCİ DEYİL
Uşaqların zorakılıq və silah məzmunlu materiallarla rəqəmsal oyunlar, sosial media və videolar vasitəsilə qarşılaşması da valideynlərin diqqət yetirdiyi məsələlərdəndir. Lakin mütəxəssislərin fikrincə, uşağın zorakılıq məzmunlu oyun oynaması və ya bu tip materiallara maraq göstərməsi onun real həyatda zorakılığa əl atacağı anlamına gəlmir.
Bu baxımdan əsas məsələ uşağın həmin məzmunla necə münasibət qurmasıdır. Məzmunun onun yaşına uyğun olub-olmaması, uşağın bundan necə təsirlənməsi və real həyatla qurğunu bir-birindən necə ayırması əhəmiyyətlidir.
Ailələr uşaqlarla ünsiyyət zamanı yalnız “Nə izləyirsən?” və ya “Hansı oyunu oynayırsan?” kimi suallar verməklə kifayətlənməməlidir. “Bu məzmunda səni təsirləndirən nə oldu?” və ya “Səncə, burada nə baş verir?” kimi suallarla uşağın öz düşüncələrini ifadə etməsinə imkan yaratmaq tövsiyə olunur.
TƏHDİDLƏR VƏ SİLAHA ÇATIM CƏHDLƏRİ CİDDİ QƏBUL EDİLMƏLİDİR
Uşağın konkret şəxslərə qarşı təhdidlər səsləndirməsi, kiməsə zərər vermək barədə danışması, zorakılıq törətməklə bağlı konkret hazırlıqlardan bəhs etməsi və ya real həyatda silaha çıxış əldə etməyə çalışması isə digər davranışlardan fərqli qiymətləndirilməlidir.
Elif Türel xüsusilə konkret şəxsə, vaxta, məkana və ya hərəkətə yönəlmiş təhdidlərin diqqətdən kənarda qalmamalı olduğunu bildirib. Belə hallarda əsas prioritet uşağın və ətrafındakı insanların təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir.
Onun sözlərinə görə, evdə olan silah və digər təhlükəli vasitələrə uşaqların çıxışının qarşısının alınması böyüklərin məsuliyyətidir. Silahların uşaqların çata bilməyəcəyi təhlükəsiz yerdə saxlanılması əsas təhlükəsizlik tədbirlərindən biridir.
HƏMYAŞIDLARLA MÜNASİBƏTLƏR DƏ YAXINDAN İZLƏNİLMƏLİDİR
Uşaqların dostluq münasibətlərində yaşadığı problemlər də davranış dəyişikliklərinin səbəblərini anlamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müvəqqəti dostluq konfliktlərindən fərqli olaraq, uzunmüddətli zorakılıq, kənarlaşdırılma, təhdid, ağır təhqir və sosial təcrid uşağın emosional vəziyyətinə və məktəbə münasibətinə təsir göstərə bilər.
Ailələr yalnız uşaqlarının dostlarının olub-olmamasına deyil, dostluq münasibətlərində özlərini necə hiss etdiklərinə də diqqət yetirməlidirlər.
“Artıq heç kim məni istəmir”, “Mən hamıya nifrət edirəm” kimi ifadələrin davamlı xarakter alması halında uşağı dərhal günahlandırmaq və ya təhlükə kimi qiymətləndirmək əvəzinə, bu sözlərin arxasında dayanan yaşantını anlamağa çalışmaq vacibdir.
AİLƏLƏRƏ MÜHÜM MƏSULİYYƏT DÜŞÜR
Uşağın problemlərini rahat şəkildə danışa biləcəyi təhlükəsiz ünsiyyət mühitinin yaradılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Türelin sözlərinə görə, valideynlərin ilk reaksiyası uşağı günahlandırmaq və mühakimə etmək deyil, onu dinləmək olmalıdır.
“Bunu niyə etdin?” və ya “Belə düşünməyin yanlışdır” demək əvəzinə, uşağın yaşadıqlarını danışmasına imkan verən açıq suallardan istifadə etmək tövsiyə olunur.
Zərurət yarandıqda müəllimlərin, məktəb rəhbərliyinin və mütəxəssislərin də prosesə cəlb edilməsinin vacibliyini vurğulayan Türel bildirib ki, uşağın özünə və ya başqasına zərər verməsi ilə bağlı ciddi təhdid varsa, məsələ yalnız ailə daxilində saxlanılmamalı, müvafiq mütəxəssislərdən və aidiyyəti qurumlardan dəstək alınmalıdır.
“UŞAĞI TƏHLÜKƏLİ KİMİ DAMĞALAMAQ ƏVƏZİNƏ YAŞADIĞI ÇƏTİNLİYİ ANLAMALIYIQ”
Elif Türel uşaqların təhlükəsizliyinin yalnız hadisə baş verdikdən sonra müdaxilə etməklə təmin edilə bilməyəcəyini bildirib:
“Uşaqların davranışlarına təkbaşına risk kimi baxmaq əvəzinə, bu davranışın hansı şəraitdə ortaya çıxdığını araşdırmaq lazımdır. Hər fərqli davranış təhlükə demək deyil. Lakin nəzərəçarpacaq və davamlı dəyişiklikləri də diqqətdən kənarda qoymamalıyıq. Ailələrin uşaqlarını dinləməsi, onların məktəb həyatını və dostluq münasibətlərini izləməsi, rəqəmsal məzmunla bağlı istiqamət verməsi və təhlükəli vasitələrə çıxışın qarşısını alması qoruyucu yanaşmanın mühüm hissələridir. Burada əsas məqsəd uşağı ‘təhlükəli’ kimi damğalamaq deyil, davranışın arxasında dayanan emosional və sosial çətinliyi anlamağa çalışmaqdır”.
